The Covid-19 pandemic and its impact on the global syndicated loan market

Аннотация

The article analyzes and evaluates the impact of the global pandemic on the syndicated loans market. Proposals and recommendations aimed at further increasing the access to syndicated loans in the Republic of Uzbekistan have been developed. Keywords: pandemic, syndicated loans, syndicate, agent-bank, credit manager, diversification. Кириш Маълумки, глобал пандемия шароитида молиявий воситачилик тизими салоҳиятидан тўлиқ фойдаланиш имконияти чекланиб қолмоқда. Бу бир томондан миллий даражада қарз олувчиларнинг дефолт риски ошганлиги ва шунинг оқибатида тижорат банкларининг кредит портфели сифатининг ёмонлашганлиги билан изоҳланса, бошқа томондан, глобаллашган банклар фаолиятининг издан чиқиши ва натижада трансчегаравий кредитлар ҳажмининг кескин тушиши билан ҳам тушунтирилади. Бу ҳолат айниқса ривожланаётган мамлакатларда молия тизими ривожланиш суръатларининг юқори эмаслиги, ички ресурсларнинг чекланганлиги шароитида янада жиддий тус олмоқда. Ўзбекистон шароитида ҳам пандемия келтириб чиқарган иқтисодий ҳаракатсизлик ва банк тизими капитали чекланган шароитда синдикатлашган кредитлаш амалиётини ривожлантириш йирик саноат корхоналари қувватларини тиклаш ва модернизациялашда долзарб аҳамият касб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Одатда, кредит синдикатларининг шаклланишининг асосан икки сабаби мавжуд: 1) кредиторнинг ссуда портфелини диверсификациялаш; 2) банк капиталининг чекланганлиги[1]. Бироқ, синдикатлашган кредитларда иштирок дефолт риски туфайли диверсификация қилиш зарурати билангина тушунтирилмайди. Балки синдикатлашган кредитлар узоқ масофадаги иштирокчи банкларнинг муайян ресурсларга бўлган эҳтиёжи ёки малакалари орқали мотивацияланиши керак [3]. Айрим иқтисодчилар фикрича, кредит синдикатида хорижий банклар иштироки қанчалик кўп бўлса, хорижий банкларнинг ўз давлатларидаги монетар сиёсатдаги ўзгаришларга жавобан халқаро кредит оқимларини қайта йўналтириш ва тақсимлаш осонроқ бўлади [2]. 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 12 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil Корчминский А.В. синдикацияни битта қарз олувчига шартнома асосида махсус яратилган банклар синдикати томонидан бериладиган синдикатлаштирилган кредитдан кредитни ташкил қилиш усули сифатида ажратишни таклиф қилади. Синдикатлаштирилган кредитнинг асосий ўзига хос хусусияти шундан иборатки, унинг ёрдами билан қарз олувчилар жуда катта миқдордаги маблағни олишади, бунда ҳеч бир банк хавф туғдирмайди ёки қила олмайди ва кредит беришнинг ушбу шакли туфайли қарз беради [4]. Тадқиқот методологияси Тадқиқот ишини бажариш жараёнида умумлаштириш, гуруҳлаштириш, таҳлилнинг мантиқий ва таққослама усуллари, абстракт-мантиқий фикрлаш, иқтисодчи олимларнинг соҳага оид ёзма ва оғзаки фирк-мулоҳазаларини таҳлил қилиш, тизимли ёндашув каби усуллардан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар Синдикатлашган кредит бозори йирик фирмалар, йирик инфратузилма лойиҳалари ва ҳатто дунёнинг баъзи ҳукуматлари учун муҳим молиявий манба ҳисобланади. Бундан ташқари, ушбу бозорнинг тенденциялари умуман трансчегаравий кредитлаш тенденцияларини акс эттиради. Жаҳон миқёсида синдикатлаштирилган кредитлар бозори умумий ҳажми 2019 йилда қарийб 4,5 трлн. АҚШ долларини ташкил этди. Банклар глобал ликвидликни таъминлаш, рискларни тақсимлаш, комиссион даромад ишлаш ва капитални тақсимлашни бошқариш учун синдикатлашган кредитларда иштирок этишади. 1-расм. Маҳаллий ва трансчегаравий синдикатлашган кредитлар (2019 ва 2020 йилларнинг январь-апрель ойлари)1 1 Refinitiv. Data маълумотлари (2020 йил 24 апрелдаги) асосида тузилган. 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 13 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil Аммо сўнгги ойларда, айтиш мумкинки, COVID-19 пандемияси таъсирида синдикатлаштирилган кредитлаш ҳажми сезиларли даражада пасайди. 2020 йилнинг январидан апрелигача бўлган синдикатлаштирилган кредитлар ҳажмини 2019 йилнинг худди шу даври билан таққослаганда, трансчегаравий кредитлашнинг пасайиши маҳаллий кредитларга нисбатан сезиларли даражада кескин бўлганлигини кўриш мумкин. Масалан, 2019 йилнинг дастлабки тўрт ойида трансчегаравий синдикатлаштирилган кредитлар 728 млрд. АҚШ долларидан ошган бўлса, 2020 йилнинг тегишли даврида бу кўрсаткич 615 млрд. АҚШ долларини ташкил этган. Демак, таҳлил этилаётган даврда трансчегаравий синдикатлаштирилган кредитлар ҳажми 15 фоизга камайган. Айни пайтда, маҳаллий синдикатлашган кредитлар ҳажмидаги пасайиш қарийб 7 фоизни ташкил этган (1-расм). 2-расм. Ривожланаётган мамлакатларга ялпи кредит оқимлари ва трансчегаравий синдикатлашган кредитлар2 Трансчегаравий синдикатлаштирилган кредитлаш ривожланаётган мамлакатлар учун молиялаштиришнинг муҳим манбаи ҳисобланади. 2-расмда маълумотлари кўрсатишича, янги синдикатлаштирилган кредит келишувлари ривожланаётган мамлакатларга тижорат кредитларининг реал оқимлари билан чамбарчас боғлиқ. Иккала кўрсаткич ҳам 2009 йилдаги глобал молиявий инқироз даврида кескин тушиб кетган, бироқ к