Improving methods for analyzing the impact of the use of digital technologies on economic growth

Аннотация

This article is devoted to determining the impact and evaluation of the use of information and communication technologies (ICT) on the economic growth of the economies of Central Asia over a 19-year period from 2000-2018. In order to empirically study the impact of various ICT indicators on economic growth, panel group data was used. At the same time, the per capita GDP, which reflects the pace of economic development, is the effective indicator (function). Studies and analysis have shown that indicators of the economic development of ICTs are one of the key factors of economic growth in Central Asia. The results of the study indicate that the use of ICT in the countries of Central Asia has a positive and significant impact on their economic growth. Keywords: IT, economic growth, group data, Central Asian Countries, analysis, independent variables. Кириш Сўнгги йигирма йил ичида ахборот-коммуникация технологияларининг (АКТ) сезиларли тараққиёти бир қанча олимларда унинг иқтисодиётга, айниқса ишлаб 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 230 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil чиқариш самарадорлигини ошириш, иқтисодиётни рағбатлантириш ва камбағалликни камайтиришда АКТ улушини таҳлил қилишга қизиқиш уйғотди. Ушбу соҳада олиб борилган изланишларнинг аксарияти АКТ иқтисодий ва ижтимоий ривожланишнинг муҳим омилларидан бири эканлигини аниқлади. Ушбу мақоланинг мақсади — 19 йил давомида (2000 — 2018 йиллар) Марказий Осиёнинг бешта давлатида АКТ ва иқтисодий ўсишнинг ўзаро боғлиқлигини таҳлил қилишдан иборат. Ушбу тадқиқот АКТнинг иқтисодий ўсиш суръатларига аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ кўрсаткичида қандай фарқ қилишини эмпирик йўл билан текширади. Бундан ташқари, аҳоли жон бошига ЯИМ ўсишига таъсирини кўрсатиш учун бир нечта макроиқтисодий ўзгарувчилар қўлланилди. Ушбу мақолада сўнгги йилларда камида иккита сабаб туфайли ахборот-коммуникация технологиялари ва иқтисодий ўсиш ўртасидаги боғлиқликни топишга ҳаракат қилинган. Биринчидан, ушбу тадқиқот Марказий Осиёда АКТ ва иқтисодий ўсиш даражаси ўртасидаги боғлиқликни таҳлил қиладиган илк тадқиқотлардан бири ҳисобланади, шу билан бирга АКТнинг маълум бир давлатларга (Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон) таъсирини таҳлил қиладиган тадқиқотлар мавжуд эмас. Иккинчидан, АКТнинг иқтисодий ўсишга таъсири иккита асосий ва жуда муҳим турли хил кўрсаткичларидан фойдаланилган ҳолда ўрганилди, ваҳоланки ривожланаётган давлатлар учун ўтказилган бошқа тадқиқотларда битта ёки иккита АКТ кўрсаткичларидан фойдаланилган. Мақоланинг қолган қисми қуйидаги услубда тузилган: 2-бўлимда АКТнинг давлат иқтисодий ўсишига таъсирини ўрганган сўнгги эмпирик тадқиқотлар кўриб чиқилган. 3-бўлимда эмпирик услубга мурожаат қилинган ҳолда ишлатилган маълумотлар ва кўрсаткичлар келтирилган. Тўртинчи бўлим тадқиқот натижаларини таҳлил қилади ва тавсифлайди, 5-бўлимда эса рақамли иқтисодий сиёсатни амалга ошириш бўйича якуний хулоса ва тавсиялар мавжуд. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Сўнгги ўн йилликларда АКТнинг иқтисодий ўсиш даражасига таъсири бир қатор тадқиқотчилар томонидан турли хил усуллар, маълумотлар тўпламлари ва турли вақт оралиғидан фойдаланган ҳолда, давлат ёки давлатлар гуруҳи даражасида ўрганилган. Эмпирик таҳлил қилинган ишларнинг аксарияти АКТдан фойдаланиш, давлатда аҳоли жон бошига ЯИМ, бандлик ва меҳнат унумдорлигининг ошишига олиб келишини аниқлади. Жаҳон иқтисодий форумининг (2013) тадқиқотига кўра, давлатда АКТ соҳасининг 10 фоизга ўсиши, аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМнинг 0,76 фоизга ва бандликнинг 1,03 фоизга ўсишига олиб келади. ИҲРТ томонидан ўтказилган тадқиқот (2010) АКТ янги иш ўринлари ва даромад манбаларини яратиш орқали камбағалликни камайтиришда, шунингдек, кам таъминланганларнинг саломатлиги ва таълимига сарфланадиган харажатларни камайтиришда етакчи ўрин тутишини кўрсатди.Жаҳон банки (2002) таъкидлаганидек, АКТ «жиҳоз, дастурий таъминот, тармоқлар ва маълумотларни(овоз, маълумотлар, матн, расм) тўплаш, сақлаш, қайта ишлаш, узатиш ва тақдим этиш воситаларидан» иборат. АКТ "рақамли телефон тармоғи, мобил телефонлар, интернет имкониятлари, интернет серверлари ва стационар кенг полосали тармоқ, шунингдек бошқа технологиялар" деган маънони англатади (Прадҳан ва бошқалар, 2018)[23]. Кўпгина тадқиқотчилар, АКТ кўп жиҳатдан иқтисодиётнинг тез ўсиши учун жуда муҳим эканлигини таъкидлайдилар: АКТдан фойдаланиш унинг 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 231 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil фойдаланувчиларига билимлар ва маълумотларга тезкор қўлга киритишга имкон беради (Сепеҳрдоуст, 2018); Ахборот ва коммуникация технологиялари компанияларнинг боғланишини осонлаштиради ва тезлаштиради, бундай йўл билан улар ишлаб чиқариш харажатларини камайтиради ва самарадорликни оширади (Меийерс, 2014)[17]; АКТ янги бозорларга киришга имкон беради, молиявий бозорлар самарадорлигини ошириш орқали капитал харажатларини камайт