SHIFOKORLARDA BURNOUT SINDROMINING OʻZBEKISTON SHAROITIDA TAHLILI

Аннотация

Ushbu tadqiqot Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnout sindromining kengligi va unga taʼsir qiluvchi omillarni aniqlashga qaratilgan. 300 nafar shifokor ishtirokida oʻtkazilgan kesma tadqiqotda Maslach Burnout Inventory (MBI) yordamida emotsional charchoq, depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlarga boʻlgan munosabat oʻrganildi. Natijalar ish soati, ish sharoiti va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash burnout darajasiga sezilarli taʼsir koʻrsatishini koʻrsatdi. Oilali va tajribali shifokorlarda burnout darajasi nisbatan pastroq edi. Tadqiqot natijalari sogʻliqni saqlash tizimida burnoutni kamaytirish uchun samarali profilaktika va aralashuvlarning zarurligini taʼkidlaydi. Kalit soʻzlar Burnout sindromi, shifokorlar, Oʻzbekiston, Maslach Burnout Inventory, emotsional charchoq, depersonalizatsiya, ish soati, sogʻliqni saqlash, ruhiy salomatlik Burnout sindromi — uzoq muddatli ish bosimi, stress va hissiy charchoq natijasida yuzaga keladigan psixologik holat boʻlib, sogʻliqni saqlash xodimlari, ayniqsa shifokorlar orasida keng tarqalgan kasbiy muammo hisoblanadi. Burnout uchta asosiy komponentdan iborat: emotsional charchoq, depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlarga boʻlgan salbiy munosabat. Bu sindrom shifokorlarning kasbiy samaradorligi, bemorlar bilan munosabatlari va umuman sogʻliqni saqlash tizimining samaradorligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnoutni oʻrganishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar soni cheklangan, biroq sogʻliqni saqlash tizimining zamonaviy talablari va yuqori ish bosimi bu muammoni dolzarb qiladi. Shu bois, ushbu tadqiqot Oʻzbekiston shifokorlari orasida burnout sindromining kengligi va unga taʼsir qiluvchi asosiy omillarni aniqlashni maqsad qilgan. Metodlar Tadqiqot transversal (kesma) uslubda 2024-yil yanvar-mart oylarida Toshkent, Samarqand va Buxoro shaharlaridagi uch davlat shifoxonasida oʻtkazildi. Namuna uchun tasodifiy tanlov usuli yordamida jami 300 shifokor 55 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference (100 nafar har bir shifoxonadan) tanlandi. Ishtirokchilarga burn-outni baholash uchun rus tilidagi Maslach Burnout Inventory (MBI) soʻrovnomasi tarqatildi. Ushbu soʻrovnoma uch subskala — emotsional charchoq (9 ta savol), depersonalizatsiya (5 ta savol) va shaxsiy yutuqlar (8 ta savol) boʻyicha baholanadi. Bundan tashqari, demografik maʼlumotlar (yosh, jins, ish staji, oilaviy holat), ish sharoiti va ruhiy sogʻliq haqidagi maʼlumotlar ham yigʻildi. Maʼlumotlar SPSS 25 dasturida tahlil qilindi. Deskriptiv statistika yordamida asosiy ko‘rsatkichlar o‘rganildi, shuningdek, Pearson korrelyatsiya va ko‘p o‘zgaruvchili regressiya analizi orqali burnoutga ta’sir qiluvchi omillar aniqlandi. Etik qoʻmita roziligi olingan va ishtirokchilarning roziligi yozma shaklda tasdiqlangan. Natijalar Ishtirokchilar o‘rtacha yoshi 34,5 ± 7,8 yil, 60% ayollar, 40% erkaklar edi. Ish staji oʻrtacha 8,3 ± 5,6 yil. Burnoutning uchta komponentidan eng yuqori daraja emotsional charchoq boʻlib, 47% respondentlarda yuqori darajada kuzatildi. Depersonalizatsiya darajasi 39%da yuqori, shaxsiy yutuqlarga boʻlgan salbiy munosabat esa 42% respondentlarda aniqlangan. Ish soati haftasiga 50 soatdan ortiq boʻlgan shifokorlarda burnout darajasi sezilarli yuqori edi (p < 0.01). Ishdagi qoʻllab-quvvatlash va ijtimoiy yordam yetishmovchiligi burnoutga ijobiy taʼsir koʻrsatgan (p < 0.05). Oilali shifokorlarda va ish staji uzoq boʻlganlarda burnout darajasi nisbatan pastroq kuzatildi (p < 0.05). Muhokama Ushbu tadqiqot natijalari Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnout darajasi sezilarli darajada yuqori ekanligini koʻrsatmoqda, bu esa xalqaro tadqiqotlar bilan mos keladi. Burnoutning yuqori darajasi sogʻliqni saqlash sifatiga salbiy taʼsir qilishi, shifokorlarning ruhiy va jismoniy salomatligini yomonlashtirishi mumkin. Ish soati ko‘p va ish sharoiti yomon bo‘lgan shifokorlar ko‘proq burnoutga uchraydi, bu holat navbatchilik tartibi va ish yukini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Oilali va ish staji uzoq bo‘lgan shifokorlar burnoutga kamroq uchrashi, tajriba va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning himoya omillari ekanligini ko‘rsatadi. Kelajakda burnoutni kamaytirish uchun sogʻliqni saqlash muassasalarida ruhiy qoʻllab-quvvatlash tizimlarini joriy etish, ish soatini optimallashtirish va professional rivojlanishga ko‘proq eʼtibor qaratish muhimdir. 56 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Xulosa Oʻzbekistonda shifokorlar orasida burnout sindromi keng tarqalgan va ish sharoitlari, ish soati hamda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash uning asosiy prediktorlaridir. Sogʻliqni saqlash tizimida burnoutni kamaytirish uchun profilaktika va aralashuvlar ishlab chiqilishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Maslach, C., Jackson, S. E., & Leiter, M. P. (1996). Maslach Burnout Inventory Manual (3rd ed.). Consulting Psychologists Press. 2. Njim, T., Aminde, L. N., & Nkeck, J. R. (2018). Burnout and its assoc