ZAFARON VA UNING TIBBIYOTDAGI DAVOLOVCHI XUSUSIYATLARI

Аннотация

Saffron (Crocus sativus) is one of the most valuable medicinal plants in the world. This article discusses the stages of saffron cultivation, the suitable climatic conditions for its growth, and considers the climate of Termez city for conducting experimental work. Saffron contains compounds such as crocin, safranal, and picrocrocin, which possess various medicinal properties. The article also explores the applications of saffron in medicine. Key words: saffron, climate, soil, medicine, medicinal, onion, flower KIRISH. Zafaron bu gulning quritilgan gulagi bo‘lib u (Qizil oltin) deb ham nomlanadi, u rangi, ta’mi va aromatik tufayli qadrlanadi [1]. Zafaron tiriploid o‘simlik bo‘lib uning ko‘payadigan qismi piyozidir [2]. Bir kg zafaron olish uchun dehqonlar 500 ming dona gulni kuzning sovuq tonglarda havo qorong‘u qo‘yosh to‘lliq chiqmagan paytga ma’yinlik bilan qol bilan terib olishi kerak ana shu nozik va murrakkab yig‘im jaryoni zafaronning bahosini yanada oshirgan. ZAFARON GULNI TUZILISHI 1. Piyozcha: zafaron (corm) piyozcha orqali ko‘payadi har yil yozda eski piyozcha qurib uning atrofida yangi kichik piyozcchalar hosil bo‘ladi 2. Barg va poya: zafaron gulni poyasi qisqa, barglari ingichka, uzun va yashil poyalariga birikkan bo‘ladi 3. Gul: nozik va go‘zal 6 ta binafsha rang, gul paydo bo‘ladi. Bu gulning 2 qismi bor, qizil(stigma) va sariq(stamen) Aynan shu qizil qismi zafaronning qimmat baho va mehnat talab qiluvchi qismi hisoblanadi (1-rasm). 553 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” 1-rasm. Zafaron o‘simligi Zafaronni ekish uchun mos iqlim sharoitlari. Mutaxassislarning fikricha zafaronning tog‘ri ekish mahsulot sifatida bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan yer tanlovi, tuproq, iqlim , ekish vaqti, piyoz turi va miqdori, ekish chuqurligi va uslubi. Zafaron yarim iliq iqlim o‘simlik hisoblanadi shuning uchun uning qishi yumshoq va yozi issiq va quruq hududlarda ekiladi. Harorat: yozga uyqu davrda yo‘qori harorat piyozchalarni dam olishni ta’minlaydi. Qishka 15°C gacha bo‘lgan sovuqqa bardosh beraoladi. Kuz va bahor, o‘sish davrda eng yaxshi harorat 15- 20°C. Yog‘ingarchilik va namlik: zafaron suvni kam talab qiladi shuning uchun quruq yoki yarim quruq iqlimlar juda mos keladi. Yillik yog‘in (o‘sish davrda) 300-500 mm atrofida bo‘lish kerak. Yoz faslining dam olish davrda (iyun-avgust) suv qo‘yish yoki yomg‘ir piyozlarni chirishga olib keladi. Quyosh nuri: zafaron quyosh nuri ko‘p bo‘lgan hududlarda yaxshi o‘sadi. Soyali joyda o‘sishni sekinlashtiradi va gullashni kamaytiradi. Tuproq: eng yaxshi tuproq, yengil qumoq yoki qumloq va yaxshi derenajga ega bo‘lgan tuproqdir. PH darajasi 6.3-8.3 bo‘lish kerak. Og‘ir suvni ushlab turadigan tuproqlar zafaron uchun mos emas. Balandlik: zafaron 1000-2000 m balandlikdagi hududlarda yaxshi o‘sadi, bunday joylarda harorat mos va zararkunandalar ta’siri kamroq bo‘ladi. Shamol: kuchli shamollar gullarga zarar yetkazishi mumkun, bunday joylarda shamol to‘sig‘i (daraxtlar yoki devorlar) bo‘lishi maqsadga muvofiq. Yer: tuproq yengil bo‘lishi kerak, yoki qum va loy aralashmasi bo‘lishi lozim, bu yer zafaronni piyoziga oziq moddalar yetkazib berishga yordam beradi. Surxondaryo viloyati Termiz shaharida zafaronning ekilishi uchun iqlim sharoitlar mos keladimi ? Nisbatan iqlim mos keladi, ammo bu hududning ba’zi maxsus xususiyatlarni hisobga olish zarur. 554 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” Ekish vaqt: zafaroni ekish uchun eng yaxshi vaqt bu yozni oxiri va kuzni boshidir, chunki Termizning yozi juda issiq (iyun-iyul). Yuqori harorat piyozlarga zaraz yetkazadi 40°C dan yuqori zafaronga muammo tug‘dirishi mumkun, eng mos vaqt sentabr oyining oxiri yoki oktabr oyining boshlaridir. Tuproq turi; Termizda loy va qumli tuproqlar mavjud bo‘lib ular zafaron ekish uchun mosidir Sug‘orish miqdori; zafaron suvni yoqtiradi ammo ortiqcha sug‘orishdan saqlanish kerak, Termizda yomg‘ir kam bu esa zafaron ekish uchun mos keladi, kam yomg‘ir bu hudutda zafaron uchun muammo bo‘lmaydi, lekin sug‘orish to‘gri boshqarilish kerak. Sovuq ehtiyoji; zafaron sovuqni qisqa vaqt talab qiladi (uning o‘sish davr kuz va qish bilan birga bo‘ladi) Termizda nisbatan yumshoq qishlar bor, bu zafaron uchun foydali, chunki o‘simlik sifatli gullarni ishlab chiqarish uchun sovuqni talab qiladi. Ushbu sharoitlar bilan aytish mumkunki Termiz zafaron ekish uchun yaxshi imkoniyatlar yetarli, ayniqsa sug‘orish va tuproq sharoitlarini to‘g‘ri boshqarish lozim. Zafaron ekish bosqichlari va parvarishi. -Piyoz tanlash va tayyorlash; piyozchalar shikastsiz va kasalliklardan xoli bo‘lish kerak, ekishdan oldin piyozlar dezinfeksiya qilinadi. Har bir gektar yerda 3-10 dona piyoz ekiladi polizlar orasida masofa 25-30 cm bo‘lish kerak. -Ekish chuqurligi: 15-20 cm bo‘ladi bu chuqurlik ularni yozning issig‘i va qishning sovug‘idan himoya qiladi. - Ekish vaqt: zafaron uchun eng yaxshi vaqt avgust oxiri senta