ТУРИЗМНИ БАРҚАРОР РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

Sustainable tourism development is considered one of the important directions of modern economic and social life. This article analyzes the specific features of sustainable tourism development. The main focus is on the ecological, economic, and social impacts of tourism. The article discusses the concept of sustainable tourism development, its theoretical foundations, and methods of application in practice. Key words: tourism, sustainable development, economic growth, ecological sustainability, sustainable tourism. КИРИШ Бугунги кунда туризм соҳаси жадал ўсиш суръатига эга бўлган дунё иқтисодиётининг етакчи тармоқларидан бири ҳисобланиб, давлатлар иқтисодиётига катта ижобий фойда келтираётган, маҳаллий ва глобал кўламда ҳудудларнинг ижтимоий, иқтисодий, экологик ва маданий соҳаларига сезиларли таъсир кўрсатаётган соҳалардан биридир. Географик нуқтаи назардан қарайдиган бўлсак, туризм ер шаридаги деярли барча давлатларга етиб борган ва кўпчилик ҳудудлар учун иқтисодий фойда, вальюта тушуми ва янги иш ўринлари яратиб берган иқтисодиётнинг муҳим секторидир. Бутунжаҳон туризм ташкилотининг маълумотларига кўра, 2023 йилда дунё бўйлаб саёҳат қилган туристларнинг сони 1 миллиард 286 миллионга етиб, 2022 йил билан таққослаганда 34 % ўсишни кўрсатган1. Шунингдек, бутунжаҳон туризм ва саёҳат кенгашининг статистик маълумотларига кўра, 2023 йилда туризм дунё ялпи ички маҳсулотининг 9.1 % изини (9.9 триллион АҚШ доллар) ташкил этган ва 27 миллион нафар янги иш ўринларининг очилишига сабаб бўлган2. Туризм бўйича Филиппинда қабул қилинган Манила декларациясига кўра, халқаро туризм бутун дунёда тинчликни таъминлаш, халқаро ҳамкорлик ва ўзаро тушунишнинг асоси ҳисобланиб, миллатларнинг ижтимоий-маданий ва 1 UNWTO, World Tourism Barometer, Volume 22, Issue 1, January 2024. Page 1. 2 WTTC, Economic Impact Research. Available at: https://wttc.org/research/economic-impact “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNA LI | 8-SON WWW.INFOCOM.UZ 544 TURIZM иқтисодий тармоқларга тўғридан-тўғри ижобий таъсир кўрсатади3. Шуни ҳам таъкидлаб ўтиш жоизки, туристик субьектларнинг фақатгина иқтисодий фойда олиш мақсадида туризмни шиддат билан ривожлантиришга қаратаётган ёндашуви оқибатида юзага келиши мумкин бўлган маданий, экологик ва ижтимоий хавфларга эътибор қаратиш муҳимдир. Глобализация ва илмий- техник ривожланишнинг жадаллашуви натижасида инсон ва атроф-муҳит ўртасидаги мувозанатнинг бузилишига олиб келмоқда. Айнан шунинг учун ҳам иқтисодиётда, шу жумладан туризмда барқарор ривожланиш масаласи долзарб бўлиб келмоқда. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ 1987 йилда Атроф-муҳит ва ривожланиш бўйича бутунжаҳон комиссияси ўзининг «Бизнинг умумий келажагимиз» («Наше общее будущее») ҳисоботида илк маротаба барқарор ривожланиш тушунчасига расмий таъриф берган. Унга кўра, «барқарор ривожланиш – ҳозирги замон эҳтиёжларини қондирадиган ҳамда келажак авлод эҳтиёжлари қондирилишини хавф остига қўймайдиган ривожланишдир»4. Юқорида келтирилган таърифдан хулоса қилиш мумкинки, барқарор ривожланиш жараёнида ижтимоий, иқтисодий ва экологик мақсадлар ўзаро тўлдирувчи ва бўйсунувчи характерга эга бўлиши керак (1-расм). 1-расм. Барқарор ривожланишнинг таркибий қисмлари5 Кўриниб турибдики, таркибий қисмлардан маълум бирининг олиб ташланиши «инсон – жамият – биосфера» тизимининг ўзгаришига олиб келади. Туризмнинг салбий жиҳатлари ва таъсирларини максимал камайтириш ва унинг ижобий томонларини иложи борича кўпайтириш барқарор туризмнинг асосий 3 Manila declaration on world tourism. The world tourism conference. From 27 September to 10 October, 1980. Page 1. 4 Наше общее будущее: Доклад Международной комиссии… С. 30. 5 Котельников, Д.А. Управление устойчивым развитием туристского региона. И.ф.н. илмий даражаси учун диссертация. Кранодар, 2020. -16 б. WWW.INFOCOM.UZ “RAQAMLI IQT ISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON TURIZM 545 мақсади ҳисобланади. Барқарор туризмга илк таърифлардан бири 1993 йилда Барқарор туризм журналида (Journal of Sustainable Tourism) келтирилган бўлиб, унга кўра барқарор туризм бу – туристларга мезбонлик қиладиган маҳаллий аҳоли, табиий муҳит, туристлар ва туризм индустрияси ўртасидаги мураккаб алоқалар натижасида юзага келадиган ишқаланиш ва кучланишларни камайтиришга қаратилган ижобий ёндашув ҳисобланади6. 1995 йилда Лансаротда барқарор туризм бўйича ўтказилган бутунжаҳон конференциясида «туризмни барқарор ривожлантириш» ва «барқарор туризм» тушунчалари БМТ ва Бутунжаҳон туризм ташкилоти (БТТ) кун тартибида пайдо бўлди ва барқарор туризм БТТнинг биринчи даражали фаолият йўналишига айланди7. БТТ таърифига кўра «барқарор туризм – бу ўзининг ҳозирги ва келажакдаги иқтисодий, ижтимоий ва экологик таъсирини тўлиқ ҳисобга оладиган, ташриф буюрувчилар, саноат, атроф-муҳит ва мезбон жамоалар еҳтиёжларини қондиришга қаратилган туризмдир»8. Ушбу таъриф Е.М. Максарова томонидан тўлдирилган бўлиб, унга кўра барқарор туризм атроф- муҳит ресурсларидан оптимал фойдаланишга қаратилган бўлиши кераклиги айтилган9. Юқоридаги таърифларга қўшимча сифатида Г.А. Карпова «