Prospects for Efficient Banking Infrastructure and Lending Processes in Uzbekistan

Аннотация

Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикасида банк тизими инфратузулмаси, хусусан банк инфратузулмасининг назарий асослари, унинг элементлари, ўзига хос хусусиятлари ва ташкил этиш тартиблари кўриб чиқилган. Шунингдек мамлакатда самарали банк инфратузулмасини шакллантиришдаги муаммолар таҳлил қилинган ҳамда уларни бартараф этиш бўйича амалий таклифлар берилган. Калит сўзлар: Тижорат банки, банк инфратузулмаси, кредит операцияси, гаров, банк тизими, гаров реестри, тўлов қобилияти, кредит таъминоти, таҳлил. Абстраcт: This article discusses the infrastructure of the banking system in the Republic of Uzbekistan, in particular, the theoretical foundations of the banking infrastructure, its elements, features and procedures. They also analyzed the problems of creating an effective banking infrastructure in the country and gave practical recommendations on how to solve them. Keywords: commercial bank, banking infrastructure, credit operations, collateral, banking system, collateral registry, solvency, credit security, analysis. Кириш Ўзбекистон Республикаси банк тизимининг шаклланиши ва фаолият кўрсатиши, молия-кредит институтларини халқаро миқёсга кўтарилиши кўп ҳолларда банкларни молиявий бошқарув муаммоларин ҳал этишга, яъни банк капитали ва маблағларини, умуман олганда банк хизматларини комплекс бошқарувига боғлиқдир. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев таъкидлаганидек, “банк тизимини ривожлантириш учун бу йил кескин чоралар кўришимиз лозим. Афсуски, банк тизими рақамли технологияларни қўллаш, янги банк маҳсулотларини жорий этиш ва дастурий таъминотлар бўйича замон талабларидан 10-15 йил орқада қолмоқда. 2020 йилдан бошлаб ҳар бир банкда кенг кўламли трансформация дастури амалга оширилади. Бу борада банкларимизнинг капитал, ресурс базаси ва даромадларини ошириш алоҳида эътиборимиз марказида бўлади. Банк тизимида тадбиркорларни қўллаб-қувватлайдиган “лойиҳалар фабрикаси” фаолиятини йўлга қўйишимиз лозим.”[6]. деб молия-банк тизими фаолиятини тубдан ислоҳ қилиш лозимлигига алохида эътибор бериб ўтди. Ҳаммамизга маълумки бутун дунёда кенг тарқалаётган “коронавирус” билан боғлиқ вазият жаҳон иқтисодиётига турли даражада таъсир кўрсатиши кутилмоқда. 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 18 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil Жаҳон банки «COVID-19га қарши кураш» номи остида Европа ва Марказий Осиё давлатлари иқтисодиётига оид янги ҳисоботини тақдим этди.Унга кўра, пандемия шароитида Ўзбекистоннинг ялпи ички маҳсулоти ўсиши кескин қисқариб, 2020 йилда 1,6 фоизни ташкил этиши прогноз қилинган. Таъкидланишича, мамлакатда иқтисодий ҳолати энг ёмон аҳоли қатлами даромадлари 50 фоиздан ортиқроққа камайиб кетиши мумкин[2]. Қайд этиш керак, ЯИМ ўсишининг 1,6 фоизлик прогнози реалликка кўчган тақдирда, бу – Ўзбекистон иқтисодиёти учун 1995 йилдан кейинги энг паст ўсиш кўрсаткичи бўлади. Шунинг учун мамлакатимизда коронавирус пандемияси даврида аҳоли, иқтисодиёт тармоқлари ва тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлаш бўйича барча чоралар кўрилмоқда. Давлатимиз раҳбарининг жорий йил 19 март ва 3 апрель кунларида “Коронавирус пандемияси ва глобал инқироз ҳолатларининг иқтисодиёт тармоқларига салбий таъсирини юмшатиш бўйича биринчи навбатдаги чора- тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-5969-сонли ҳамда “Коронавирус пандемияси даврида аҳоли, иқтисодиёт тармоқлари ва тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-5978-сон фармонлари билан иқтисодиёт тармоқларига коронавирус пандемияси ва глобал инқироз ҳолатларининг салбий таъсирларини юмшатиш бўйича чоралар тўплами тасдиқланди. Ушбу қабул қилинган фармонларда республикадаги эпидемиологик ҳолат даврида фуқароларнинг банклардан ўз маблағларини қайтариб олиши, пулларни хорижий валютага алмаштириш, кредитларни реструктуризация қилиш масалалари ва ўз навбатида банкларнинг ликвидлигини сақлаб қолиш масалалари батафсил ўз ифодасини топган. “Шу боис иқтисодиётда ҳисоб-китоб қилинаётган йўқотишлар ўрнини қоплаш учун захира яратиш ва макроиқтисодий барқарорликни таъминлаш ҳукуматнинг асосий вазифаси бўлиши зарур”, – деб таъкидладилар мамлакатимиз рахбари Шавкат Мирзиёев [1]. Юкоридаги ҳолатлар тижорат банклари инфратузулмасини ўрганиш ҳозирги босқичга мос банк инфратузилмасини яратиш ва ривожлантириш муаммоларини аниқлаш долзарблигини ва уларни бартараф этиш йўлларини чуқур илмий таҳлил қилишни тақозо этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий адабиётларда ҳамда амалиётда “инфратузулма” атамасини бир қанча маъноларда ишлатиш ҳолатлари мавжуд. Биринчи марта ҳарбий луғатдан олинган «инфратузилма» атамаси (лотинча «инфра» - остида, «тузилиш» - жойлашиш)[12]. XIX-аср 40-йилларининг охирларида Ғарб олимларининг илмий ишларида ишлатилган. ХХ асрда ушбу атамани иқтисодий муомалага киритилишининг асосчиси "инфратузилма" атамасини саноатни ривожлантириш учун зарур бўлган атрофдаги дунёнинг мавжуд шароитларига мослаштириш зарурияти деб таъкидлаган[11]. Шуни таъкидлаш керакки, у самарали инвестиц