Digital economy and trends of its development in Uzbekistan

Аннотация

During the reading of the Address to the Senate and Legislative chamber of the Oliy Majlis, President of Uzbekistan sh.m. Mirziyoyev declared 2020 the Year of science, education and digital economy in the country. Today, the direction of the digital economy put forward by the heads of state is considered very relevant in the form of deep scientific research and in part, insufficient training and scientific justification of the digital economy, trends and features of its development in Uzbekistan. Used methods of comparative analysis and systematic approaches, statistical abstract- analytical etc. The developed theoretical conclusions and practical recommendations based on the analysis will make a certain contribution to the development of the theory of CE and the practice of its formation. Keywords: digital economy (CE), the emergence of the digital economy, ICT, digital technologies, digital knowledge, modern information technologies, e-government. Кириш Ҳозирги ахборот асрида, ҳар қандай давлатнинг барча соҳаларида рақамли технологиялар муҳим ўрин эгаллаган бир даврда, жамият янада барқарор ривожланиши ва тараққиётга эришиши учун рақамли билим ва ахборот технологияларига эътиборни қаратиш муҳим аҳамият касб этади. Чунки, дунёнинг кўпгина давлатларида, айниқса ривожланган ва юқори даражада ривожланаётган мамлакатларида рақамли иқтисодиёт анчагина тез суръатларда ўсиб бормоқда, лекин унинг тушунчаси ва миқдорий кўрсаткичлари тўғрисидаги маълумотлар зиддиятли ва чекланган бўлиб қолмоқда. Эндиликда фақатгина рақамли даврнинг келиб чиқишини аниқ тушунишнинг ўзигина етарли бўлмайди, унинг келажак истиқболларини башорат қилиш ҳам муҳим ҳисобланади, чунки муайян тармоқ бўйича кишилар билимига тегишли маълумотларнинг кўпайиши ҳар 2 -3 йилда икки баробар (ахборот бозори соҳасида 0,5-1 йил)га ошиб бормоқда. 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 162 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil Олий Mажлис Сенати ва Қонунчилик палатасига мурожаатномада Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев 2020 йилни “Илм-маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили” деб эълон қилди ва ушбу йилда мамлакат рақамли иқтисодиётни ривожлантиришда туб бурилиш ясаши кераклигини таъкидлади. “Тараққиётга эришиш учун рақамли билимлар ва замонавий ахборот технологияларини эгаллашимиз зарур ва шарт. Бу бизга юксалишнинг энг қисқа йўлидан бориш имкониятини беради” [1]. Илмий адабиётларда рақамли иқтисодиётга таъриф беришда турлича ёндашувлар мавжуд бўлиб, иқтисодиёт назариясида умумий қабул қилинган таъриф ҳанузгача мавжуд эмас. “Рақамли иқтисодиёт” тушунчасига ҳар ким турлича изоҳ беради. Рақамли иқтисодиётнинг кўплаб таърифлари мавжуд. Мисол учун, 2016 йилда Ханчжоуда G20 саммитида "G20нинг рақамли иқтисодиёт соҳасида ривожланиш ва ҳамкорлик буйича ташаббуси" ҳужжатида берилган таърифда: «Рақамли иқтисодиёт миллий иқтисодиётни бошқаришнинг тактикаси, бу ерда рақамлаштирилган билим ва маълумотлар асосий ишлаб чиқариш омили, замонавий ахборот тармоқлари – маълумотларни ташувчи, оммавий ахборот воситалари ва ахборот-коммуникация технологиялари (АКТ) эса самарадорликни ҳаракатлантирувчи ва иқтисодиётнинг таркибий тузилишини оптималлаштирадиган кучи», - дейилган [2]. Рақамли иқтисодиётга берилган таърифларнинг хилма-хиллиги, шунингдек, унинг моҳиятига яхлит нуқтаи назарнинг мавжуд эмаслиги, мавжуд назарий- методологик ёндашувларни таҳлил қилиш ва тизимлаштиришни зарур қилиб қўяди. Сўнгги 10 йил ичида АКТ ва рақамли технологиялар хизматларининг глобал экспорти умуман хизматларнинг умумий экспортига қараганда тезроқ ўсди. 2018 йилда рақамли технологияларни экспорт қилиш ҳажми дунё бўйлаб хизматлар экспортининг 50 фоизини ташкил этди ва 2,9 трлн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистонда рақамли иқтисодиёт(РИ)нинг замонавий ривожланиш босқичи унинг шаклланиш даври ва ривожланишининг юқори динамикаси билан характерланади. Бу даврнинг ривожланиши бир томондан, келажакда ноаниқ ҳолатлар, иккинчи бир томондан, ривожланишнинг юқори динамикаси билан максимал даражада уйғунликда бўлиши билан характерлидир. Шаклланиш босқичининг иккинчи характерли хусусияти шуки, эски тузилмалар (институтлар, муносабатлар, агентлар)нинг янгиланиб ёки йўқолиб бориши тенденцияси ва шу билан бир вақтда замонавий тузилмалар шаклланишининг уйғун ҳолда бўлиши хосдир. Ҳозирги глобал бутунжаҳон тенденцияларни ҳисобга олиб, Ўзбекистон учун АКТдан жамиятнинг барча соҳаларида жадал фойдаланиш, шунингдек, рақамли технологияларнинг умумий ривожи инновациялар ҳамда жаҳон иқтисодиётига жадал суръатларда кириши ва интеграциялашувининг ҳаракатлантирувчи кучига айлантиради. Бунинг учун Республикада жадал суръатларда чора-тадбирлар амалга оширилмоқда, лекин дастлабки илмий асос ва илмий тадқиқотларсиз бу жараёнларда юқори самарадорликка эришиб бўлмайди. АКТдан фойдаланиш ва рақамли технологияларни ривожлантириш орқали рўй бераётган жадал ўзгаришларни кузатиб, тадқиқотлар олиб бориш дунёнинг кўплаб мамлакатларида рақамли иқтисод