Classification of the main factors influencing the development of small businesses in the agricultural market

Аннотация

in this paper identified the factors effecting the development of small businesses in agricultural products market, developed their classification and suggested to review them at three stages. Based on the results obtained developed a smart agro value chain mapping and recommended agricultural database electronic platform. Калит сўзлар: қишлоқ хўжалиги, тадбиркорлик, кичик бизнес, фемер хўжалиги, деҳқон хўжалиги, қўшилган қиймат занжири, ижтимоий омил, иқтисодий омил, ички омил, ташқи омил. Кириш Мамлакатимизда ижтимоий-иқтисодий ривожланишни таъминлаш ва муаммоларни бартараф этишдаги муҳим ва стратегик йўналишлардан бири сифатида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик(КБХТ)ни ривожлантириш, турли дастаклар ёрдамида қўллаб-қувватлаш масалалари майдонга чиқади. Шунингдек, асосий макроиқтисодий кўрсаткичларни шакллантиришда КБХТ улуши ҳамда аҳамиятини ошириш алоҳида аҳамият касб этади. Кейинги даврда кичик бизнесни ривожлантириш масаласи янги босқичга олиб чиқилиши натижасида фаолият юритаётган кичик тадбиркорлик субъектлари 2019 йилга келиб 334,7 минг тани ташкил қилиб, олдинги йилга нисбатан 27,3 фоизга ошди ва ҳар минг кишига тўғри келадиган кичик тадбиркорлик субъектлари сони 13,3 тага етди. КБХТнинг ялпи ички маҳсулотидаги улиши 56,5 фоизни, бандликдаги улуши эса 78 фоизни, экспортдаги улуши 28,7 фоизни ташкил қилди [12]. Иқтисодиёт тармоқлари кесимида кичик бизнес улуши қишлоқ хўжалигида энг юқори бўлиб, 98,3 фоизни ташкил қилади [12] ва иқтисодиёт ривожи, аҳоли бандлиги ва даромадлари ўсишини таъминлашда қишлоқ хўжалигини стратегик ёндашувлар асосида тараққий эттириш дорлзарб йўналиш ҳисобланади [1]. КБХТнинг макроиқтисодий кўрсаткичларни шакллантиришдаги роли ва улушини ошиши, мос равишда иқтисодиёт тармоқлари, хусусан қишлоқ хўжалигида маҳсулот етиштиришдаги улушининг юқорилиги кичик бизнеснинг ижтимоий-иқтисодий самарадорлигини оширишда унга таъсир қилувчи омилларни аниқлаш ва уларни тизимлаштиришни талаб қилади. 136 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil Қишлоқ хўжалиги ва унинг маҳсулотлари бозорида кичик бизнес тараққиётини таъмишлаш бўйича муҳим ҳуқуқий, ташкилий ва иқтисодий чора-тадбирлар амалга оширилиб келинмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020 –2030 йилларга мўлжалланган стратегиясида аграр соҳада кичик тадбиркорликни ривожлантириш ва фаолиятини диверсификация қилишни қўллаб-қувватлаш учун тажриба-синов тариқасида инвестициявий дастурларни амалга ошириш, кичик бизнес ва тадбиркорликни ривожлантириш агентлиги ҳузуридаги тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш давлат жамғармаси фаолиятини такомиллаштириш масалаларига алоҳида эътибор қаратиб ўтилган [2]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бозори, уларда КБХТ ривожи, таъсир қилувчи омиллари кўпгина олимлар ва тадқиқотчилар томонидан ўрганилган. Жумладан, С.А.О. Угвумба кичик фермер хўжаликлари фаолиятига таъсир қилувчи ижтимоий- иқтисодий омиллар [3], М.Винтер, М.Лоблей Буюк Биртанияда кичик оилавий фермер хўжаликлари ривожланиши [4], М.В.Панасюк, Л.Н.Сафиуллин, И.Р.Гафуров, А.Р.Сафин қишлоқ хўжалигида кичик бизнеснинг роли [5], Ш.А.Жантемиров аграр соҳада тадбиркорликни ривожланиш ҳолати [6], А.А.Чернов қишлоқ хўжалигида кичик бизнесни давлат томомнидан қўллаб-қувватлашнинг янги чора-тадбирлари аҳволи ва истиқболлари масалаларини [7] илмий тадқиқот ишларида ёритиб беришган. Т.Д.Дўстжонов, С.К.Салаев кичик бизнес ривожланиш тенденциялари, иқтисодиётда тадбиркорликнинг роли ва аҳамияти [8, 9], У.С.Мухитдинова иқтисодиётни модернизациялаш шароитида мева-сабзавот маҳсулотлари бозорини ривожлантириш йўналишлари [10], А.С.Хўжаев мева сабзавотчиликка ихтисослашган фермер хўжаликлари фаолиятини иқтисодий-статистик таҳлил қилиш [11] каби масалаларни тадқиқ этишган. Юқорида тилга олинган олимлар изланишларида қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бозори ҳамда унда КБХТни ривожланиш аҳволи кенг ёритиб ўтилган бўлишига қарамасдан, бугунги жаҳон иқтисодиёти ўзгаришлари, шу билан бирга озиқ- овқат барқарорлиги ва хавфсизлиги масаласи, қишлоқ хўжалик маҳсулотлари экспортини ошириш кун тартибига чиққан бир пайтда уларни яхлит бир тизим сифатида таҳлил қилиш ва муаммога комплекс ёндашиш бўйича чуқур илмий изланишлар олиб бориш талаб қилинмоқда. Тадқиқот методологияси ва илмий-услубий асослари Ушбу тадқиқотни амалга оширишда кичик бизнес ривожининг назарий-услубий асослари, аграр соҳада кичик бизнес ривожи, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бозори тараққиётидаги роли, унга таъсир қилувчи омилларни ўрганиш каби йўналишларда илмий тадқиқот ишини олиб борган бир қатор олимларнинг ишлари назарий жиҳатдан таҳлил қилинди. Тадқиқот методологияси сифатида илмий тадқиқотларнинг диалектика назариясига таянган ҳолда анализ ва синтез усулларидан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бозорида кичик бизнес ривожини таъминлаш, таъсир қилувчи асосий омилларини аниқлаш, қўллаб-қувватлаш механизмларини ян