Forms of economic support for higher education based on public-private partnership mechanisms

Аннотация

This article discusses the existing financial and economic instability in the economic support of higher education on the basis of public-private partnership mechanisms and the lack of budget funds for the implementation of socially important programs and plans, as well as the creation of opportunities and incentives to attract additional resources. problems are reflected. As a solution to these problems, modern forms of economic support such as "endowment funds", "boards of trustees of higher education institutions", "scholarship programs of business structures" and "the use of forms of educational loans" will help to stabilize socio-economic development and - it is possible to achieve a wider formation of an innovative environment in the field of science. Keywords: Public-private partnership (PPP), Endowment fund, business structure, education loan Кириш Иқтисодиёти ривожланган мамлакатлар 1980-йиллардан бошлаб олий таълим соҳасида давлат сиёсатининг тўғридан-тўғри маъмурий тартибга солишдан функцияларнинг бир қисмини босқичма-босқич хусусий секторга бериш жараёнига ўтдилар. Хусусан, анъанавий равишда давлат тасарруфида бўлган тармоқ аста- секинлик билан давлат ва хусусий сектор томонидан биргаликда бошқариш объектига айланди. Ғарб мамлакатларида дастлаб саноат соҳасида вужудга келган давлат-хусусий шериклик (ДХШ) концепцияси унинг тамойилларини иқтисодиётнинг олий таълим каби ижтимоий аҳамиятга молик соҳасида ҳам қўллаш самарадорлигини исботлаб берди. Шу сабабли, таълим муассасаларини иқтисодий қўллаб-қувватлаш, таълим жараёни мазмунини бошқаришда, шунингдек, илмий-тадқиқот фаолияти соҳасида 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 88 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil олий таълим муассасалари ва бизнес-тузилмалар вакиллари ўртасида самарали ҳамкорлик механизмини шакллантириш учун шароитлар яратиш мамлакат олий таълим тизимини ривожлантиришнинг устувор вазифаларидан бири ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили ДХШ механизмлари қўллаш орқали олий таълим соҳасини иқтисодий қўллаб- қувватлаш масалалари бир қатор иқтисодчи олимларнинг илмий изланишларида кенг ёритилган бўлиб, МДҲ давлатлари олимларидан Е.М. Белый томонидан тадқиқи этилган бўлиб, уларнинг илмий ишларида олий таълим муассасалари ва бизнес ўртасида давлат-хусусий шерикликни амалга оширишнинг асосий йўналишларига алоҳида эътибор қаратилган. Шунингдек, И.Б.Романова томонидан олиб борилган илмий изланишларда эса олий таълим сифатини баҳолаш ва мазмунини шакллантириш, қўшма таълим лойиҳалари, фан ва инновациялар соҳасини ДХШ асосида ривожлантириш [1] атрофлича баён этилган. Миллий хусусиятларни инобатга олган ҳолда Ўзбекистонда иқтисодчи олимлардан Н.Юсупов ва Ф.Карабаев БМТ тараққиёт дастури доирасида ДХШнинг шаклланиши ва ривожланишининг айрим назарий-услубий масала [2]ларини тадқиқ қилганлар. Шунингдек, У.Джуманиязов томонидан эса ДХШ асосида уй-жой қурилиши соҳасида корпоратив бошқарув механизмларини такомиллаштириш[3]га йўналтирилган изланишлар олиб борилган бўлиб, бироқ ушбу илмий изланишларда олий таълим соҳасида ДХШ механизмларини самарали қўллаш ва ривожлантириш истиқболлари мустақил тадқиқот объекти сифатида тадқиқ этилмаган. Бизнинг фикримизча, ДХШнинг характерли хусусиятларини инобатга олган ҳолда, шериклар ўртасида уларнинг тутадиган ўринларини самарали тақсимлаш учун олий таълим соҳасида ДХШни ўзаро манфаатли муносабатлар тизими сифатида қараш мақсадга мувофиқ (масалан, таълим инфратузилмасини қуриш, қайта қуриш ва эксплуататсия қилиш, таълимни ривожлантириш дастурлари ва стандартларини ишлаб чиқиш, конференциялар ва семинарлар ташкил этишда ва ҳ.к.). Ривожланган хорижий давлатларда самарали қўлланилиб келинаётган ДХШ асосида олий таълим соҳасига халқаро стандартларни жорий қилиш бўйича илмий асосланган тавсия ҳамда таклифлар ишлаб чиқиш соҳани истиқболда янада ривожлантиришнинг долзарб вазифалардан бири бўлиб ҳисобланади. Тадқиқот методологияси Илмий мақоламизни ёзиш учун олиб борилган тадқиқот жараёнида тўпланган маълумотлардан самарали фойдаланиш ва уларни таҳлил қилишда илмий мушоҳада ва абсракт-мантиқий фикрлаш усулларидан кенг фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Илмий мақоламизнинг тадқиқиот объекти бўлган ушбу масаланинг мамлакат иқтисодиёти учун долзарблиги шу билан ҳам изоҳланадики, молиявий-иқтисодий беқарорлик ва ижтимоий аҳамиятга молик дастур ва режаларни амалга ошириш учун жалб қилинадиган бюджет маблағлари ҳажми етарли эмаслиги уни алоҳида ажратиб турадиган хусусиятлар бўлган инқироздан кейинги шароитларда бюджетдан ташқари молиялаштириш манбалари, шунингдек, 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 89 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil хусусий секторнинг бошқа ресурсларини жалб қилиш учун имкониятлар яратиш ва рағбатлантиришни шакллантириш зарурати пайдо бўлади. Бу эса, тадбиркорлик тузилмаларининг давлат ва олий таълим муассасалари билан ўзаро алоқаларининг замонавий шароитларга мос келадиган м