HODISA SODIR BO‘LGAN JOYNI KO‘ZDAN KECHIRISH TERGOV HARAKATINI TAKOMILLASHTIRISH ZARURUYATI

Аннотация

Tergov jarayoni, har bir huquqiy tizimning muhim qismidir. Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish – bu tergovning boshlang‘ich bosqichi bo‘lib, unda sodir bo‘lgan voqeani chuqur o‘rganish va uning barcha tafsilotlarini aniqlash muhimdir. Hodisa joyining to‘g‘ri ko‘rish va tahlil qilish, tergovchilarga voqealarning to‘liq rasmiga ega bo‘lishga yordam beradi. Shu bilan birga, tergovning samaradorligi va adolatli natijalarga erishish uchun, hodisa joyini ko‘rish jarayonida yangi yondashuvlar va metodlar qo‘llanilishi zarur. Ushbu maqolada hodisa joyini ko‘rishning o‘ziga xos jihatlari va zamonaviy innovatsiyalarni tahlil qilamiz. Kalit so‘zlar Hodisa joyini ko‘rish, dalillarni to‘plash, xavfsizlik, texnologiyalar, tibbiyot xodimlari, yuridik bilimlar, dronga asoslangan usullar, 3d skanerlash, gps tizimlari. Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘rish, tergovchilarning dastlabki bosqichlarda amalga oshiradigan asosiy harakatlaridan biridir. Bu jarayonning muvaffaqiyati, voqeaning to‘liq va aniqlangan rasmiga asoslanadi. Hodisa joyi, har qanday tergov uchun bunday ahamiyatga ega bo‘lishi kerakki, unda barcha dalillar va voqeani tasvirlaydigan materiallar mavjud1. Hodisa joyini o‘rganishdan oldin, tergovchi joyning xavfsizligini ta'minlashni boshlaydi. Odatda, hodisa joyini muhrlash va izolyatsiya qilish, barcha dalillarning o‘zgarmasligini ta'minlaydi. Keyin, tergovchi voqeaning barcha tafsilotlarini o‘rganish uchun hodisa joyiga yaqin atrofni ko‘zdan kechiradi. Bu bosqichda hodisa joyi va uning atrofida mavjud bo‘lgan dalillarning o‘ziga xos xususiyatlari o‘rganiladi2. Hodisa joyini ko‘rishda dalillarni to‘plash va tahlil qilish juda muhimdir. Dalillar turli shakllarda bo‘lishi mumkin: yozma guvohnomalar, fizika va biologiya belgilari (izlar, qon, tanaga oid dalillar), o‘q izlari, qurollar va boshqa jismoniy materiallar. Barcha to‘plangan dalillarning holati va ularning joylashuvi muhim ahamiyatga ega, chunki bu tergovchilarga voqealarning ketma-ketligini tiklashda yordam beradi3. 1 B.B.Murodov. Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari // Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40. 2 B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy yuridik o‘quv yurtlarida inson huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy universiteti huquqshunoslik fakulteti 2009. B. 66-69. 3 Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarini sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277. 42 Hodisa joyini ko‘rishda har bir dalilni aniqlash va to‘g‘ri saqlash bilan birga, tergov jarayonini yanada samarali qilish uchun yangi texnologiyalar va metodlarni joriy etish muhimdir. Quyida, tergov harakatlarini takomillashtirish uchun tavsiya etilgan ba'zi yangi yondashuvlar keltirilgan4. Tergovchilar zamonaviy texnologiyalardan, xususan raqamli vositalardan foydalanishni boshlashdi. Hodisa joyidagi holatni to‘g‘ri qayd etish va hujjatlashtirish uchun 3D skanerlash texnologiyalaridan foydalanish muhimdir. Bu texnologiya yordamida hodisa joyining to‘liq 3D modeli yaratiladi va keyinchalik buni tergovchilarga voqea tafsilotlarini to‘liq o‘rganishga yordam beradi. Shuningdek, dronlar yordamida havodan hodisa joyini kuzatish ham tergovda qo‘llanilayotgan innovatsion metodlardan biridir. Zamonaviy biometrik va genetik tahlil usullari, hodisa joyidagi dalillarni yanada aniqroq tahlil qilish imkonini beradi. Masalan, qondagi DNK izlari, o‘q izlari va boshqa biologik materiallar yordamida jinoyatni boshqalar tomonidan amalga oshirilganini aniqlash mumkin. Bu usullar jinoyat joyidan topilgan izlarni tahlil qilish va kimligini aniqlashda tergovchilarga yordam beradi. Tergovchilar hodisa joyini ko‘rishda yuridik bilimlarga asoslanishi kerak. Dalillarning yuridik nuqtai nazardan tekshirilishi, sudda ularning isbot sifatida taqdim etilishi uchun zarurdir. Shuningdek, psixologik yondashuvlar, guvohlar yoki jinoyatchilar bilan ishlashda samarali bo‘lishi mumkin. Jinoyat joyidan olingan dalillarni psixologik jihatdan tahlil qilish, voqeaning sabablarini va o‘tkazilgan harakatlarning psixologik tahlilini o‘rganishga yordam beradi. Zamonaviy tahlil platformalarini yaratish, tergovchilarga to‘plangan ma'lumotlarni tezkor va aniq ravishda tahlil qilish imkoniyatini beradi. Bu platformalar, turli manbalardan olingan ma'lumotlarni birlashtirishi va ularni to‘liq tahlil qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘zaro ma'lumot almashish tizimlari, tergovchilarga voqea joyidagi barcha dalillarni tezkor va samarali tarzda yig‘ish imkonini yaratadi5. Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, hodisa joyini ko‘rishning takomillashtirilgan usullari tergovda tezkor va aniq natijalarg