INKLYUZIV SINFLARDA ONA TILI FANINI O‘QITISHDA “O‘QUV VA YOZUV VOSITASIDA TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH” TEXNOLOGIYASINING AHAMIYATI

Аннотация

This article addresses the challenges of teaching in mainstream schools that include students with visual impairments alongside sighted students. It highlights the role of the Critical Thinking Through Reading and Writing (CTRRW) technology in integrating visually impaired children into the general educational process. The article suggests a partial shift away from methods reliant on graphic images to enhance integration effectiveness. The introduction establishes the relevance of the topic and provides a historical overview of the technology’s development. The main body describes the mechanism of two CTRRW methods using a specific thematic example. The conclusion draws appropriate inferences. Keywords. Inclusive education, integration, critical thinking through reading and writing, creative thinking, multifacetedness, argumentation, productivity, individuality, sociality, analysis, synthesis, proof, generalization, challenge, comprehension, reflection, Six Thinking Hats method, cinquain, speech styles. Dars davomida qo‘llaniladigan metod va vositalar o‘quv jarayonining ruhi va nafasidir. “Ruh ezgu, nafas esa, sof bo‘lmog‘i lozim”. Zyamil Nigmatov. To‘xtovsiz rivojlanib borayotgan va har sohada muhim o‘zgarishlar sodir bo‘layotgan,tezlik asri deb yuritiluvchi shu davrimizda ta’lim sohasi ham yuksalish sari jadal suratda ilgarilab bormoqda. Yurtboshimizning tashabbuslari bilan Rivojlangan davlatlarda isbotlangan va joriy etilgan inklyuziv ta’lim tizimining yangi O‘zbekistonning ta’lim tizimiga ham qabul qilinishi va bosqichma-bosqich tadbiq etilayotganligi so‘zimizning isbotidir. Inklyuziv ta’lim tizimida darslarni samarali tashkillashtirishda noan’anviy, keng ko‘lamli va zamonaviy "O‘quv va yozuv vositasida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish" texnologiyasini qo‘llashimiz maqsadga muvoffiqdir. O‘quv va yozuv vositasida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyasi amerikalik olimlar, Charles Temple, Kurt Meredith, Jenni Still, Don Ogl, David Kluster tomonidan ishlab chiqilgan. Tanqidiy fikrlash deganda mualliflar bolada bilimga chanqoqlilikni, ma’lum bir savol borasida o‘z nuqtayi nazarining paydo bo‘lishi va uni mantiqiy dalillar bilan asoslashni tushunishgan. Olim Matthew Lipman fikriga ko‘ra tanqidiy fikrlash me’zonlarga tayanganligi, o‘z o‘zini tuzata olishi va nutqda kontekstni izchil kuzatishi sababli to‘g‘ri mulohazaga olib keluvchi mas’uliyatli fikrlashdir. Tanqidiy fikrlash inson bilan sodir bo‘ladigan har qanday hollatdan ijobiy tajriba qozonishga o‘rgatishi sababli samarali, chuqur o‘ylangan qarorlar qabul qilishga ko‘nikma 858 hosil ettirishi tufayla mantiqan asosli, har bir holatni keng qamrovli mushohada qilishga yo‘naltirganligi uchun ko‘p qirrali, ma’lumot bilan ishlashda shaxsiy madaniyatni rivojlantirishi sababli individual, jamoaviy ish olib borilishi tufayli ijtimoiy texnologiya bo‘lib, u munozara usuliga asoslanadi. Deya yozgan edi David Kluster. Tanqidiy fikrlash ma’lumotni mantiqiy tahlil etish, yangidan- yangi savollar qo‘ya olish, va xilma- xil dalillar keltirish, natijada mustaqil qarorlar qabul qilish imkoniyatini beradi va tahlil, sintez, isbotlash va umumlashtirish ijodiy fikrlashga tomon qo‘yilgan ilk qadam sanaladi. O‘YOVTFR ning darsda qo‘llanishidan ko‘zlangan maqsad- , aktiv va interaktiv metodlar orqali tanqidiy fikrlashni yo‘lga qo‘yishdir. Texnologiya 3 pog‘onadan iborat: 1; “Da’vat”, 2; “Anglash”, 3; “Refleksiya” bo‘lib, har bir pog‘ona o‘quvchilarga ona tilini chuqur o‘zlashtirishning zarurligini singdirish vazifasiga xizmat qiladi. Birinchi - “da’vat” pog‘onasining mazmuni- o‘quvchilarga mavzu bo‘yicha oldindan ma’lum bo‘lgan bilimlarni aniqlash, ularning yangi mavzuni o‘rganishga bolgan ishtiyoqlarini kuchaytirish, avvaldan aniq va yangi ma’lumotlarni jamlash hisoblanadi. Ikkinchi - “anglash” pog‘onasi esa, yangi mavzuni mustahkamlash, o‘quvchilar tomonidan yangi g‘oyalarning ifoda etilishiga harakat qilib ko‘rilishi va ma’lumotni o‘z so‘zlari bilan gapirib berishlari bilan farqlanadi. Uchinchi - “refleksiya” pog‘onasida esa, o‘quvchilarning dars davomida taqdim qilingan ma’lumotlar asosida qisqa va londa xulosa qilishlari bilan ahamiyatga molikdir. Har bir pog‘ona mazmunidan kelib chiqqan holda o‘z metodlariga ega. Biz quyida ko‘rib chiqadigan ikkinchi - “anglash” pog‘onasiga mansub “6 shlyapa”, uchinchi- “refleksiya” pog‘onasiga taa’lluqli bo‘lgan sinkveyn metodlarining inklyuziv sinflarda qo‘llanilishi imkoniyati cheklangan o‘quvchining sinfdoshlari bilan bir jamoa bo‘lib ishlashi natijasida darsga jalb etish darajasini orttirishga ham xizmat qiladi. “6 Shlyapa” metodi ingliz psixologi Edvard de Bono tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u mavzuni turli nuqtayi nazarlardan keng mushohada qilishga yo‘naltiradi. 10-sinf darsligidagi yirik va muammoli mavzulardan biri bo‘lgan “Nutq uslublari” mavzusi misolida metodning ishlashini ko‘rib chiqamiz. Metod oltita turli rangdagi shlyapalardan foydalanishga asoslangan bo‘lib, har bir shlyapa fikrlashning ma’lum bir uslubini