MAKTAB DARSLIKLARIDA MUMTOZ HIKOYALARNI O‘QITISH METODLARI (“Qissasi Rabg‘uziy” misolida)

Аннотация

В статье рассматриваются методические вопросы преподавания произведения «Сказ о Рабгузий», вошедшего в школьные учебники. В данном произведении, являющемся образцом классической прозы, рассматриваются педагогическое значение старинных сказаний, методы их использования в современном образовательном процессе, пути формирования национальных и духовных ценностей у учащихся через содержащиеся в них рассказы и повести. В статье также рассматривается анализ классических рассказов 813 на примере «Сказания о Рабгузий», интерактивные методы, используемые для донесения их дидактической сути до учащихся, и трудности, возникающие в этом процессе. Ключевые слова. Классическая литература, «Сказание о Рабгузие», методика, сюжет, педагогическое значение, национально-духовные ценности, анализ, методы обучения. METHODS OF TEACHING CLASSIC STORIES IN SCHOOL TEXTBOOKS (on the example of "The Tale of Rabguziy") Hotamova Mehrangiz, master's student of the Uzbek-Finnish Pedagogical Institute scientific supervisor: PhD. F.N. Buriyeva Annotation. The article discusses the issues of teaching methodology of the work “The Tale of Rabguziy”, which is included in school textbooks. This work, which is an example of classical prose, considers the pedagogical significance of ancient stories, methods of their application in the modern educational process, and ways of forming national and spiritual values in students through the stories and narratives in it. Also, this article discusses the analysis of classical stories using the example of “The Tale of Rabguziy”, interactive methods used to convey their didactic essence to students, and the difficulties encountered in this process. Keywords. Classical literature, “The Tale of Rabguziy”, methodology, story, pedagogical significance, national-spiritual values, analysis, teaching methods. “Qissasi Rabg‘uziy” asari XIV asrda yozilgan bo‘lib, unda payg‘ambarlar tarixi, ularning hayoti va faoliyati haqida hikoyalar bayon etilgan. Asarning asosiy qismini payg‘ambar qissalari tashkil etadi, ular orqali insoniy fazilatlar, adolat, halollik, mehribonlik kabi universal qadriyatlar ta’kidlanadi. Ushbu asarni maktab darsliklariga kiritish orqali o‘quvchilarda ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni shakllantirish, ularning tarixiy xotirasini mustahkamlash va milliy g‘urur hissini uyg‘otish mumkin. Hozirgi kunda umumta’lim maktabning adabiyot darsliklariga kiritilgan “Qissasi Rabg‘uziy” kabi mumtoz asarlarni o‘qitishda quyidagi metodik yondashuvlarni qo‘llash samarali bo‘ladi: Matnni tanlab o‘qitish: Asarning barcha qismlarini o‘qitish o‘rniga, eng muhim va pedagogik jihatdan qimmatli bo‘lgan hikoyalarni tanlab olish lozim. Masalan, payg‘ambar qissalari orqali insoniy fazilatlar haqida gapirish mumkin. Tahliliy o‘qish: O‘quvchilar bilan birgalikda matnni chuqur tahlil qilish, undagi asosiy g‘oya va qadriyatlarni aniqlash. Bu jarayonda o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish mumkin. Hikoyalarni zamonaviy hayot bilan bog‘lash: Mumtoz hikoyalardagi voqealar va qadriyatlarni zamonaviy hayotdagi misollar bilan solishtirish orqali o‘quvchilarning diqqatini jalb qilish. Ijodiy topshiriqlar: O‘quvchilarni hikoyalar asosida o‘zlarining she’r, hikoya yoki insholarini yozishga undash. Bu ularning ijodiy qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi. Asardagi hikoyalarni o‘qitishda tahlil metod usuli samarali bo‘lib, u orqali o‘quvchilarga nafaqat ma’naviy, balki tarixiy jihatdan ham boy materiallar taqdim etiladi. Masalan, payg‘ambar qissalari orqali insoniyatning umuminsoniy qadriyatlari, adolat va halollik kabi fazilatlar ta’kidlanadi. Ushbu hikoyalarni tahlil qilish jarayonida o‘quvchilarning tarixiy xotirasi mustahkamlanadi, ularning dunyoqarashi kengayadi. Jumladan, asarda keltirilgan “Yilon va qarlug‘och”[7, 79] hikoyatini so‘zimizga misol. Ushbu hikoyani hajman qisqaligiga ko‘ra mumtoz didaktik hikoyalar namunasi deyish mumkin. Unda qo‘llanilgan majoziy obrazlar mumtoz hikoyachilikda ko‘p uchrovchi allegoriyalardan farqli o‘laroq mifologik tabiatiga egadir. Unda ilon, 814 qaldirg‘och, arining tabiiy yaratilishiga izohlar keltirilishi etiologik mofologiya (biror narsaning paydo) ifoda tarzi ko‘zga tashlanadi. Shuningdek, hikoya mazmuni didaktik mazmundan ham xoli emas. Ya’ni ilonga baqaning yemish qilingani arining g‘o‘ng‘illab qolishlariga ularning yuvuz niyatlari, insoniyatga yomonlik qilishni istaganliklari uchun bo‘lganligini ko‘rsatish orqali har bir yomon niyatning ham badali boligi ko‘rsatiladi. Asardagi ijobiy timsol qaldirg‘och esa ezgu amalllari uchun odamlarning xonadonida birga yashashga muvaffaq bo‘lganligi ko‘rsatiladi. Shuningdek, darsliklarga kiritilgan “Uzum hikoyati” [7, 31]da adabdiy global muammoga bag‘ishlanganligi bilan hamma zamonlarda ahamiyta kasb etadi. Unda uch shayton, tulki, arslon va to‘ng‘iz obrazlari orqali chog‘ir (spirtli ichimlik)ning inson farzandlariga keltiradigan zarari va ularni abgor etuvchi tabiati ko‘rsatib beriladi. O‘zbek adabiyotida nasrda yaratilgan ilk as