CHO‘LPONNING “KECHA VA KUNDUZ” ASARIDA QO‘LLANGAN MAQOLLARNING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

В данной статье анализируются лингвокультуроло-гические особенности пословиц, используемых в произведении Чулпана “Ночь и день”. Рассматриваются семантические и синтаксические аспекты узбекских народных пословиц, их функции в художественном произведении, а также их роль в национальном мышлении. Согласно результатам исследования, пословицы не только обогащают содержание художествен-ного произведения, но и служат важным средством отражения философии жизни, социальных отношений и традиционных взглядов узбекского народа. Данная статья предназначена для использованная в качестве научного источника для лингвистов и литературоведов. Ключевые слова. Пословицы, лингвокультурология, синтаксис, художественное произведение, сравнительный анализ, национальное мышление, культурное мышление, культурные ценности, фразеология, семантический анализ, литературный анализ. CHOʻLPON’UN “GECE VE GÜNDÜZ” ESERİNDE KULLANILAN ATASÖZLERİNİN LİNGVOKÜLTÜROLOJİK ÖZELLİKLERİ Ortikova Nafisa Sharofiddinovna, Özbekistan-Finlandiya pedagoji enstitüsü öğrencisi Bilimsel danışman: Doç. Dr. Yuldosheva Saodat Azizovna Özet. Bu makalede, Choʻlpon’un “Gece ve Gündüz” eserinde kullanılan atasözlerinin lingvokültürolojik özellikleri incelenmektedir. Makalede Özbek halk atasözlerinin anlamsal ve sözdizimsel yönleri, sanatsal eserdeki işlevleri ve ulusal düşüncedeki yeri karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Araştırma sonuçlarına göre atasözleri, edebi eserin içeriğini zenginleştirmenin yanı sıra, Özbek halkının yaşam felsefesini, sosyal ilişkilerini ve geleneksel bakış açılarını yansıtan önemli bir araç olarak hizmet etmektedir. Bu makale, dilbilimciler ve edebiyat araştırmacıları için bilimsel bir kaynak olarak kullanılmak üzere hazırlanmıştır. Anahtar kelimeler. Atasözleri, lingvokültüroloji, sözdizimi, edebi eser, karşılaştırmalı analiz, ulusal düşünce, kültürel düşünce, kültürel değerler, deyimler, anlamsal analiz, edebi analiz. Tilshunoslikda maqollarni o‘rganish muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Chunki maqollar xalq tafakkurining ko‘zgusi bo‘lib, ularning o‘zaro munosabati va vazifalarini tahlil qilish orqali milliy madaniyat va tafakkur tizimini chuqurroq anglash mumkin. Maqollar faqatgina badiiy vosita emas, balki xalqning hayotiy tajribasi, axloqiy me’yorlari va ijtimoiy munosabatlarini aks ettiruvchi lingvokulturologik birliklar hisoblanadi. Cho‘lponning “Kecha va kunduz” asarida ishlaytilgan maqollarni lingvokulturologik tahlil qilish orqali ularning milliy tafakkur va madaniy qadriyatlarimizdagi o‘rnini belgilash mumkin. Ushbu maqolada asarda qo‘llanilgan maqollarning grammatik va semantik xususiyatlari hamda ularning asar mazmuniga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Maqollarning lingvokulturologik tahlili “Hubbil vatani minal-imon” (Vatanni sevish iymondandir) [15.b] Ushbu maqol diniy mazmunga ega bo‘lib, milliy vatanparvarlik hissini ifodalaydi. O‘zbek xalqining vatanparvarlik ruhiyatini aks ettiruvchi maqollardan biridir. Asarda so‘fi obrazining Vatangga bo‘lgan bog‘liqligi va uning shahardan tashqariga chiqishni istamasligi ushbu maqol 667 orqali yoritiladi. Bu lingvokulturologik jihatdan o‘zbek xalqining vatanparvarlik qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. “Sanamasdan sakkiz dema” [22.b.]. Maqol insonni shoshqaloqlikdan tiyishga undaydi va hisob-kitob qilish mumkinligini ta’kidlaydi. Asarda Zebixon otasining ruxsatini kutish kerakligini Saltanatxonga aytib, bu maqol insonning qaror qabul qilishda shoshmaslik muhimligini yoritadi. “Kambag‘al -Xudoyimning suygan bandasi” [36.b.]. Bu maqolda kambag‘allik tushunchasi ijobiy talqin qilinib, sabr va tavakkal tushunchalari bilan bog‘lanadi. Maqol xalqning diniy e’tiqodi va axloqiy qadriyatlarini ifodalovchi iboradir. Asarda bu maqol Enaxonning qashshoqligidan shikoyati chog‘ida ishlatiladi. Bu hol xalq tafakkurida kambag‘allikni sinov sifatida qabul qilish va unga sabr qilish zarurligini ko‘rsatadi. “Noumid shayton” [39.b.]. Umidni yo‘qotish yomon oqibatlarga olib kelishi haqidagi ushbu maqol islomiy tafakkur va xalq falsafasini o‘zida mujassam etadi. Bu maqol orqali o‘z istaklariga yetishish uchun harakat qilishi, hech qachon umidsizlikka tushmasligi kerakligi ifodalanadi. Asarda bu maqol Xolmat va aravakash yigit o‘rtasidagi suhbatda ishlatiladi. Aravakash yigit Zebinisoxonning ovozidan hayratga tushib, unga nisbatan ilig‘ his-tuyg‘ulari borligini sezadi. Xolmat esa yigitning hayajonini ko‘rib, uni dalda berish maqsadida “Noumid shayton” maqolini ishlatadi. “Olmaa pish og‘zimga tush” [84.b.]. Ishga harakat qilmasdan natijar kutishning noto‘g‘ri ekanini bildiruvchi maqol bo‘lib, o‘zbek xalqining mehnatsevarlik tamoyillarini aks ettiradi. Bu maqol Cho‘lpon asaridagi qahramonlarning harakterini ochib berishda ham xizmat qiladi. Asarda ushbu maqol O‘lmasjonning ota-onasi o‘rtasidagi bahs chog‘ida qo‘llaniladi. Ona farzandining tinimisiz mehnat qilib charchab ketganidan noliydi va unga yaxshiroq kasb topish zarurligini aytadi. Otasi esa dunyoda oson ish yuqligini, har kim o