“DEVONU LUGO‘TIT TURK” QO‘LYOZMASIDA BERILGAN HASHAROTLAR (INSECTORUM) KLASSIFIKATSIYASI

Аннотация

В данное статье рассматривается сравнительный анализ названий насекомых, принадлежащих к семействам Двукрылые, Перепончатокрылые, Двукрылые, 109 Мягкокрылые насекомые, Паукообразные, Чаша, которые включены в рукопись XI века Махмуда Кашгари «Диван лугат ат-турк» (Словарь турецких слов). Некоторые из этих зоонимов представляют собой отдельные слова, в то время как другие представляют собой пословицы и поэтические отрывки, которые считаются литературными жанрами. Эти зоонимы дополнены подробными пояснениями и определениями. «Толковый словарь узбекского языка» широко использовался для сопоставления древнетюркских и огузских названий насекомых, встречающихся в рукописи, с формами, используемыми в современных узбекских речевых процессах. Ключевые слова. Насекомое, энтомология, жесткокрылые насекомые, архаика, беспозвоночные, членистоногие, семантика, этимология, семантические изменения, органические жидкости, субтропики, инстинкт, защитная оболочка, листогрызение, фонетические изменения. CLASSIFICATION OF INSECTS (INSECTORUM) GIVEN IN THE MANUSCRIPT “DEVONU LUGO‘TIT TURK” Sobitov Azamkhon Tursunpo‘lotovich, teacher of the Faculty of world languages interfaculty department of foreign languages Namangan State University Annotation. In this article, it is stated that the comparative analysis of insect names belonging to the families of dipterans, hymenopterans, hymenopterans, soft-winged insects, arachnids, and halicerans, which are included in the manuscript of Mahmud Kashgari’s "Devonu lug‘otit turk" (Turkish Dictionary of Words) dating back to the 11th century. Some of these zoonyms are found as single words, while others are found in proverbs and poetic fragments, which are considered literary genres. These zoonyms are enriched with detailed explanations and definitions. The "Uzbek tili izhohli lu’ati" (Uzbek explanatory dictionary) was widely used to compare the ancient Turkic and Oghuz insect names found in the manuscript with the forms used in modern Uzbek speech processes. Keywords. Insect, entomology, hard-winged insects, archaic, invertebrates, arthropods, semantics, etymology, semantic changes, organic fluids, subtropics, instinct, protective shell, leaf- eating, phonetic change. Tabiatda hasharotlar turli-tuman va katta ahamiyatga ega. Ular butun quruqlikni egallagan bo‘lib, ayniqsa sernam subtropik yerlarda keng tarqalgan. Koʻpchiligi yerda, yana bir qator turlari suvda yashaydi, baʼzilarining hayoti tuproq bilan bogʻliq. Hasharotlar xilma-xil mahsulotlar bilan oziqlanib, tabiatda moddalar alma-shinuvida ishtirok etadi. Hasharotlarning juda koʻp turlari oʻsimliklar zarar-kunandalari hisoblanib, hayvonlar va odamlarga zarar keltiradigan turlari ham talaygina. Oʻsimliklarni changlatishda, begona oʻtlarni yoʻqotishda ham hasharotlarning roli katta. Hashoratlar xilma-xilligi va ularning olamini entomologiya fani, foydali hasharotlardan amaliyotda foydalanish va zararkunanda hasharotlarlarga qarshi kurash usullarini qishloq xoʻjaligi entomologiyasi fani oʻrganadi [1, 76 b.]. B.Abdushukurov o‘z ilmiy tadqiqot ishida qadimgi turkiy qo‘lyozmalar tarkibida kelgan hasharotlar sinfiga oid zoonimlarni leksik-semantik jihatdan parazit hasharotlar, qo‘sh qanotli hasharotlar, tangacha qanotli hasharotlar, to‘g‘ri qanotli hasharotlar, qattiq qanotli hasharotlar kabi kichik guruhlarga ajratib tahlil qiladi. Mazkur zoonimlarning aksariyati Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida qayd etilgan bo‘lib, turli davrga oid boshqa qo‘lyozmalar tarkibida kelgan hasharotlar bilan qiyosiy tahlil qilingan [2, 7 b.]. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida kichik chivin ma’nosini anglatuvchi so‘z ўjäp shaklida berilgan va o‘g‘uzcha deb qo‘shimcha kiritib ketilgan bo‘lsa [3, 112 b.], o‘zbek tili izohli lug‘atida esa ushbu zoonim shunday izohlanadi: “chivin – ikki qanotli, uzun 110 mo‘ylovli, qon so‘ruvchi mayda hasharot” [4, 478 b.], ikki qanotlilarning kenja turkumiga kiruvchi, tanasi va oyoqlari ingichka, asosan lichinkalik davrida oziqlanadigan, suvda, nam tuproqda, o‘simliklar to‘qimasida va chirindilar orasida yashovchi hasharotlardir [5, 6 b]. Qoshg‘ariy qo‘llanmasida kelgan ўjäp hozirgi kunda lingvistik jihatdan arxaik so‘zga aylanib, iste’moldan chiqib ketgan. Mazkur qo‘lyozmada ari ma’nosida ishlatiluvchi so‘z – apï tarzida berilib, “ari, asal ari” deya izohlangan. Ushbu so‘z o‘zbek tili izohli lug‘atida parda qanotli hasharotlarning yirtqich va chaqadigan bir turi deya izohlangan, yana boshqa manbalarda panja tukari va uzun naychali hartumga ega, asosan jamoa bo‘lib yashovchi hamda gulli o‘simliklarning changlanishida katta ahamiyatga ega chaquvchi pardaqanotlilar katta oilasiga kiruvchi hasharot hisoblanadi [6, 891 b.]. “Devon” da berilgan apï so‘zi esa hozirgi kunga qadar biroz fonetik o‘zgarishga uchragan bo‘lsada, o‘z shakli va ma’nosini saqlab qolganiga guvoh bo‘lishimiz mumkin. Pashsha ma’nosini beruvchi hayvon nomi “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida cинак tarzida berib ketilgan