Audit training experience in European countries

Аннотация

This article examines the audit activities of developed European countries, their tactical bodies and their specific characteristics. In particular, it describes the activities of the UK state audit office, its structure and structure, the main activities and functions of the accounting chamber of France, the accounting chamber of Germany. The multi-stage system of audit activity in these countries was analyzed and studied. Keywords: audit, auditing activities, state audit, accounting court, accounting chamber, national audit department, general auditor. Кириш Иқтисодий ривожланган Европа мамлакатларида аудиторлик фаолияти кўп асрлик тажрибага эга. Бозор муносабатларини ўрнатиш жараёнида капитал бозори элементларининг пайдо бўлиши, кредит муносабатларининг ривожланиши ва бу каби бошқалар иқтисодий омиллар билан боғлиқ ҳолда аудит ривожланишига янги туртки берди. Ҳисобот маълумотларининг ҳақиқатлигини текшириш аудитнинг асосий таркибига айланди. Европада иқтисодиётида аудиторлик фаолияти алоҳида ўрин эгаллайди. Хўжалик юритувчи субъектларнинг иқтисодий ва бухгалтерия фаолиятини аудиторлик текширувларисиз тасаввур қилиб бўлмайди. Аудиторлик ташкилотлар ва аудиторлар ўз фаолиятларини алоҳида тартибда, яъни хусусий идорада ҳам, компаниялар билан ҳам, шу жумладан, тафтишчилар, солиқ масалалари бўйича маслаҳатчилар ва адвокатлар билан ҳам амалга оширишлари мумкин. Улар шунингдек, аудиторнинг хусусий идорасида ёки аудиторлик фирмасида, тафтишчилик фаолияти билан шуғулланувчи кооператив уюшмаларда, омонат кассаларининг тафтишчилик хизматларида ёки давлат корпорациялари ва муассасалари учун марказий тафтишчилик хизматларида қонун бўйича тайинланган вакил сифатида ҳам ишлашлари мумкин. Бундан ташқари, аудиторлик касби доирасидан ташқари бошқа ҳар қандай фаолият тури, шунингдек, ёлланиб ишлашга доир ёндош иш билан шуғулланишга йўл қўйилмайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Европа мамлакатларининг аудиторлик фаолиятини илмий-назарий, методологик, амалий жиҳатлари хорижлик ва ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 58 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil томонидан тадқиқ қилинган ҳамда тегишли илмий хулосалар, амалий тавсиялар шакллантирилган. Хорижлик олимлар В.В. Мясников, Н. Д Погосян илмий ишларида европа мамлакатларининг аудиторлик фаолияти ўрганилган ва тадқиқ қилинган. Ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар К.Б.Ахмеджанов, И. Якубов, Р.Д.Дусмуратов, А. Каримов, Ф. Исломов ва А. Авлоқуловларнинг илмий асарларида ва ўқув дарсликларида атрофлича сўз юритган. Иқтисодчи олимлар К.Б.Ахмеджанов ва И. Якубовларнинг “Аудит асослари” дарсликда қуйидагича баён қилинган[1]: Ҳозирда Буюк Британияда аудит соҳасини тартибга солувчи, аудитнинг методик асосларини яратувчи ва аудил стандартларини ишлаб чиқувчи ташкилол 1880-йилда ташкил топган Англия ва Уелсда Қасамиёд Қилган Бухгалтерлар Институти (ICAEW) ва Қасамиёд Қилган Дипломли Бухгал-терлар Уюшмаси (ACCA) ҳисобланса, АҚШда Америка Сертиликатланган Жамоат Бухгалтерлари Институти (AICPA) шу вазифани амалга оширади. Иқтисодчи олимлар А. Каримов, Ф. Исломов ва А. Авлоқуловларнинг халқаро аудит номли дарсликларида қуйидагини келтириб ўтилган[2]: “Аудитор иқтисодиёт ва ишлаб чиқаришни ташкил этишнинг барча соҳаларида малакали маслаҳатчи бўлиши лозим. У корхонага кенг маънода маслаҳат беради ва шу билан бирга иқтисодий, молиявий, ташкилий ва ҳуқуқий характердаги муаммоларни кўра олиши ва уларни ҳал этишнинг энг оқилона йўлларини излаб топа олиши лозим” Тадқиқот методологияси Илмий мақолада таҳлил ва синтез, тизимли ёндашув, абстракт-мантиқий фикрлаш, иқтисодий таҳлил, гурухлаш, эксперт бахолаш ҳамда таққослама усуллардан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Буюк Британиянинг давлат молияси назорати тизимидаги энг муҳим ўзгаришлар ХХ асрнинг 80-йилларида содир бўлди. 1983 йилдан бошлаб Миллий Aудит бошқармаси (National Audit Officе) Буюк Британия ва Шимолий Ирландия Бирлашган Қироллигининг Олий давлат аудиторлик органи этиб тайинланди. Идоранинг вазифаси парламент аудити натижалари хақида ҳисобот беришдан иборат бўлиб, бу давлат органларига давлат маблағларидан қандай фойдаланганлик ва солиқ тўловчиларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш маъсулиятини юклайди. Бундан ташқари, Мустақил парламент органи мақомига эга бўлган идоранинг фаолияти давлат бошқаруви кўлами ва самарадорлигини оширишни таъминлайди. Миллий Aудит Mуассасининг (National Audit Officе) бош қароргоҳи Лондонда жойлашган. Миллий Aудит бошқарманинг раҳбари Бош назоратчи ва аудитор бўлиб, у Жамоалар палатасининг расмий вакили ҳисобланади ва лавозимига Жамоалар палатасининг номзодга ижобий овоз беришидан сўнг Бош вазирнинг парламентга қилган мурожаатига биноан Қиролича томонидан тайинланади. Назоратчи ва Бош аудитор мақомининг тўлиқ номи "Қиролича ғазнаси тушумлари ва тўловлари Бош Назоратчиси ва давлат ҳисоблари Бош Аудитори"дир. Бош Аудитор сифатида у барча давлат идоралари ва кенг доирадаги давлат органларининг ҳисоб варақларини тасдиқлайди