Improving the organizational and legal framework for financing investment projects through syndicated loans

Аннотация

This article examines the organizational and legal basis of syndicated lending in Uzbekistan for comparisons with international practice, identifies the existing problems. Formed conclusions and suggestions of the author to improve syndicated lending. Key words: syndicate, syndicated loans, investment projects, credit risks, financing, lending, organizational and legal framework, credit principles Кириш Бизга маълумки, жаҳон амалиётида йирик лойиҳалар асосан синдициялаштирилган кредитлар ҳисобига молиялаштирилади. Бир қарз олувчининг кредитга бўлган эҳтиёжи банк учун белгиланган лимитлардан ошиб кетиши мумкин. Бундай ҳолатларда бир неча банклар ўз маблағларини қўшиб (синдикат ҳосил қилиб) мижозларга синдициялаштирилган кредитлар беришади. Бу кредитни бошқа кредитлардан ажратиб турувчи жиҳати ҳам бунда бир нечта кредит берувчи бўлади ва шунга мувофиқ кредит риски ҳамда суммаси ҳам бир нечта иштирокчи банкларга бўлиниб кетади. Бугунги кунда Республикамизда синдициялаштирилган кредитлаш бўйича хуқуқий-меъёрий базанинг етишмаслиги халқаро синдициялаштирилган бозордан кредитларни жалб этишни суст даражада бўлишига сабабчи бўлган муҳим омиллардан биридир. Мамлакатимизда иқтисодий ислоҳотлар изчил амалга оширилиб, кўплаб йирик инвестиция лойихалари амалга оширилиши белгиланган. Лекин, инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришда синдициялаштирилган кредитлардан фойдаланиш жаҳон амалиётида муввафақиятли молиялаштириш усулларидан саналсада, Ўзбекистонда кредитлашнинг бу усулидан фойдаланиш ўта 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 1 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil заиф аҳволда бўлиб, бунга бир қатор омиллар таъсир этмоқда. Хусусан, банкларимизда узоқ муддатли барқарор реурсларнинг етишмаслиги, банкларнинг халқаро синдициялашган бозорида иштирок этмаслиги ва тажрибаларининг етишмаслиги, меёрий хуқуқий ҳужжатларнинг тўлақонли эмаслиги, рискларни самарали бошқариш механизмининг заифлиги каби муаммолар шулар жумласидандир. Шу муносабат билан танланган мавзу бугунги кундаги энг долзарб масалага бағишлангандир. Шунинг учун ҳам ушбу мақоланинг мақсади синдициялашган кредитлашнинг ташкилий-хуқуқий асосларини тадқиқ этиш асосида уни такомиллаштиришга оид хулоса ва таклифлар шакллантиришдан иборатдир. Ушбу мақсаддан келиб чиққан ҳолда мақолада мавзуга оид адабиётларни танқидий таҳлил этиш, синдиялаштирилган кредитлашнинг ташкилий-хуқуқий асосларини тадқиқ этиш, жаҳон амалиётида ва тараққий этган мамлакатларда синдициялаштирилган кредитлашнинг ташкилий-ҳуқуқий асосларини мамлакатимиздаги мавжуд асослар билан таққослаш, Ўзбекистонда мавжуд ташкилий-ҳуқуқий асосларни баҳолаш ва таҳлил этиш, синдициялашган кредитлашнинг ташкилий-ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш бўйича хулоса ва таклифлар ишлаб чиқиш каби вазифалар белгиланди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Илк Синдициялаштирилган кредитлар АҚШда 19 асрда пайдо бўлган, аммо улар фақатгина ички банк амалиётида қўлланилган. Бундан ташқари, Биринчи Жаҳон уруши пайтида, яъни 1914-1918 йилларда Германия банклари ҳам Синдициялаштирилган кредитларни бериш бўйича амалиётни амалга оширган . Бироқ, кўплаб мутахассисларнинг фикрича, Синдициялаштирилган кредитлар бозорининг тарихи 1960 йилдан бошланган бўлиб, бу борада қатор хорижлик ва маҳаллий олимларнинг тадқиқотларида кўришимиз мукин. Иқтисодий адабиётларда синдициялаштирилган кредитлар билан биргаликда концорциал кредитлар тушунчаси ҳам учрайди, лекин ушбу кредитларнинг аниқ фарқлари келтирилмайди. Россиялик олим профессор А.Г. Грязнованинг умумий таҳрири остида чиқарилган Молия-кредит энциклопедик луғатда синдициялаштирилган кредитлар бу битта қарздорга икки ёки ундан кўпроқ банклар томонидан бериладиган кредитлардир деб таъриф берилган1. Ушбу адабиётда концорциал кредитга эса банк концорциумлари томонидан берилган кредитлардир деб таъриф берилиб, унда бир ёки бир неча қарздорлар ҳамда икки ва ундан ортиқ (халқаро амалиётда 30-40тагача) банклар кредит муносабатларига киришиши таъкидланган2. М.В. Довгялло ўзининг “Синдициялаштирилган кредитлаш”3 деб номланган китобида: “Синдициялаштирилган кредит бу кредитнинг шундай тури бўлиб, кредит битимида иккитадан кам бўлмаган банклар иштирок этиши ва улар синдициялаштирилган кредитлашнинг барча аъзоларига тегишли бўлган умум 1 Финансово-кредитный энциклопедический словарь, под редакцией коллектива авторов под общей редакцией д.э.н. проф.А.Г.Грязновой, М.: “Финансы и статистика”,2002, 886 с. 2 Финансово-кредитный энциклопедический словарь, под редакцией коллектива авторов под общей редакцией д.э.н. проф.А.Г.Грязновой, М.: “Финансы и статистика”,2002, 418 с. 3 Довгялло М.В., Синдицированное кредитование, -М.: Фонд “Институт экономики города”, 2000-с.6. 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 2 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil ҳужжатлар асосида кредитнинг ўзларидан сўралган қисмини молиялаштириши, кредитни ўзини эса махсус агент томонидан бошқарилади” дея таъкидлайд