Возникновение, формирование и распространение печатного дела в Туркестане

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада Туркистонда матбаанинг пайдо бўлиши Россия империяси, ва ривожланишини ҳақида маълумот берилди, рус Усмонли, мустамлакачиларининг матбаани ташкил этишдан Отажон Aбдалов, кўзлаган мақсади, жадид маърифатпарварларининг Бухоро амирлиги, Шўро, миллий матбаа ва матбуотга асос солиш йўлида татар Иван Феодоров, тараққийпарварлари билан ҳамкорлик алоқалари Қозон, ёритилди. Матбаачиликнинг вужудга келишига доир янги Шоҳимардон Иброҳимов, маълумотлар илмий муомалага киритилди. Лахтин, 1 PhD student, Namangan State Pedagogical Institute. E-mail: abdurasulovakmaljon1987@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2025) / ISSN 2181-1415 Северсов, Есанбой Ҳусайнбойўғли, Исмоил Обидов, Барановский, Ориф Aфанди, Муҳаммад Рахимхон. Возникновение, формирование и распространение печатного дела в Туркестане АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье представлена информация о Российская империя, возникновении и развитии печатного дела в Туркестане, Османы, освещены цели русских колонизаторов в организации Атаджан Абдалов, типографий, а также сотрудничество джадидских Бухарский эмират, Шура, просветителей с татарскими прогрессивными деятелями в Иван Фёдоров, деле создания основ национальной печати и прессы. Казань, В научный оборот введены новые сведения о становлении Шахимардан Ибрагимов, печатного дела. Лахтин, Северсов, Есанбай Хусайнбайуглы, Исмаил Абидов, Барановский, Ариф Ефенди, Мухаммед Рахимхан. ДОЛЗАРБЛИГИ: ХIХ асрнинг иккинчи ярмида Россия империяси Ўрта Осиёни истило қилганидан сўнг, Туркистонни мафкуравий томондан ҳам забт етиш мақсадида матбуотга асос солди. Туркистонда матбаанинг вужудга келиши совет давридаги тадқиқотларда бир томонлама ёритилган бўлиб, Россия омили ошириб кўрсатилган эди. Совет давридаги тадқиқотларда рус мустамлакачиларининг маҳаллий зиёлилар томонидан босма ишлари ташкил қилинишига турли тўсиқлар қўйилганлиги эътиборга олинмасдан, маҳаллий матбаачиларнинг фаолияти коммунистик мафкура доирасида баҳоланган эди. Совет давридаги тадқиқотларда ёзилганидек, Бухоро амирлигида матбаа 1901 йилда эмас, балки анча олдинроқ вужудга келганлиги, Туркистоннинг бошқа минтақаларига қараганда илгарида бўлганлиги илк бор манбалар билан очиб берилди. Мақолада Туркистон ойдинларининг миллий матбуот ва матбаа фаолиятини йўлга қўйишда турк- мусулмон маърифатпарварлари билан алоқалари ёритилди. Шу билан бирга, мақолада Шарқ мамлакатларида матбаанинг кечроқ вужудга келиши ва ривожланишининг сабаблари илк бор аниқ маълумотлар билан кўрсатиб ўтилди. Матбаанинг вужудга келишига доир “Шўро” журналидан олинган маълумот илмий муомалага киритилди. МЕТОДЛАР ВА ЎРГАНИЛГАНЛИК ДАРАЖАСИ Ушбу мақола тарих фанида қабул қилинган илмийлик, тарихийлик, холислик, қиёсий-мантиқий таҳлил, кетма-кетлик тамойиллари асосида ёритилди. A. Бобохоновнинг “Ўзбек матбааси тарихи” асари, З. Aбдурашидовнинг “Таржимон газетасидаги Туркистон материалларининг изоҳли библиографияси”, 489 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2025) / ISSN 2181-1415 Зиё Саиднинг “Ўзбек вақтли матбуоти тарихига материаллар”, Н. Aбдуазизованинг “Ўзбекистон матбуоти тарихи”, Aлишер Исоқбойевнинг “Туркистон ижтимоий- сиёсий ва маданий ҳаётида татар-бошқирд маърифатпарварларининг фаолияти”, Т. Ерназаровнинг “Туркистонда вақтли матбуот”, С. Aгзамхўжайев ва З. Улуғбекованинг “Aл-ислоҳ журнали-Туркистондаги ислоҳотчилик ҳаракатини ўрганиш бўйича тарихий манба”, Бегали Қосимовнинг “Миллий уйғониш” асарларида Туркистонда матбаани вужудга келишига доир маълумотлар бериб ўтилган. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Ватанимиз истиқлолга эришганидан сўнг юртимиз тарихи, миллий ва диний қадриятларни тўлақонли ўрганиш имконига эришилди. Ватанимиз ҳудудида матбаачиликнинг тарихий илдизлари китобат ва хаттотлик санъати билан уйғунлашиб, унинг вужудга келиши ва ривожланиши узоқ даврларга бориб тақалади. Китоб хаттотлар томонидан қўлда кўчирилган. ХV–ХVI асрларда Мовароуннаҳр ва Хуросонда хаттотлик санъати янада ривожланди ва янги йўналишларига асос солинди. Масалан, темурийлар даврининг машҳур хаттотлари Мирали Табризий насталиқ хатига асос солган бўлса, Султонали Машҳадий хаттотлик санъати ҳақида махсус китоб ёзган. Ҳиротда Мирзо Улуғбекнинг укаси Бойсунғур Мирзо кутубхонасида 40 та хаттот ва бир қанча наққошлар китоб кўчириш, уни безатиш, унга мўъжаз суратлар ишлаш билан машғул бўлганлар. Бу кутубхонада кўчирилган китоблар ўзининг бежирим ва ёрқин ранглари, нафис ва жонли миниатюралари билан ажралиб турган. Хонликлар даврида ҳам Туркистон минтақасида хаттотлик санъатининг ривожланиши тўхтаб қолгани йўқ. Шу даврда Ўрта Осиё шаҳарларида китоб савдоси билан шуғулланадиган махсус бозорлар бўлганлиги ҳам китобат санъатининг ривожланганлигидан далолат беради. Жумладан, Бухоро шаҳрида Тоқи китобфурушон усти ёпиқ бозорининг фаолият кўрсатганлиги ҳам фикримизни тасдиқлайди. Aммо ХV–ХVII асрларда юз берган Буюк географик кашфиётлар натижасида Буюк Ипак Йўлининг аҳамияти пасайд