История и современное состояние развития прав лиц с инвалидностью: международный и национальный правовой анализ

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада ногиронлиги бўлган шахсларнинг “Авесто”, ҳуқуқларини таъминлаш ва ҳимоя қилиш билан боғлиқ камбағаллар, бўлган тарихий ривожланиш жараёнлари, уларга нисбатан мискин, муносабат шаклланиши ҳамда ҳозирги замон ҳолати ёритиб закот, фақир, берилган. Шу билан бирга, ногиронлиги бўлган шахсларнинг имо-ишора тили, ҳуқуқлари халқаро-ҳуқуқий ва миллий-ҳуқуқий асосларга “Халосия”, кўра ўрганилиб, унинг эволюцияси даврлаштириб чиқилган. 1 PhD student, Institute of State and Law of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. E-mail: bozorovsardor9807@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2025) / ISSN 2181-1415 моддий таъминот, Мақолада миллий қонунчилик ва Янги таҳрирдаги тўсиқлар, Ўзбекистон Республикаси Конституциясидаги айнан “Инсон” марказлари. ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асослари келтирилган. История и современное состояние развития прав лиц с инвалидностью: международный и национальный правовой анализ АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются исторические процессы «Авеста», развития, связанные с обеспечением и защитой прав лиц с бедняки, ограниченными возможностями, формирование мискин, отношения к ним и современное состояние дел. При этом закят, факир, права лиц с ограниченными возможностями изучались язык жестов, в соответствии с международными и национальными «Халосия», правовыми основами, а также в хронологическом порядке материальная поддержка, прослеживалась их эволюция. В статье изложены основы барьеры, защиты прав лиц с инвалидностью в национальном центры «Инсан». законодательстве и новой редакции Конституции Республики Узбекистан. КИРИШ Тарихий тараққиётнинг турли даврлари жамиятнинг ногиронлиги бўлган шахсларга муносабати ўзгариб борганлиги кўрсатади ва бу ўзгаришлар асрлар давомида уларга нисбатан турли қарашларни шакллантирди. Хусусан, Н.Н. Малофеев (Россия) таъкидлашича, қадимда (милоддан аввалги VIII аср – III аср) ногиронлиги бўлган шахслар ва соғлиғида муаммоси бўлган инсонларга нисбатан дўстона, муросасиз муносабатдан бошлаб, то христианлик шаклланиши ва ривожланишига қадар бўлган вақт мобайнида камбағаллар ва жисмоний ҳамда ақлий заиф одамларга нисбатан раҳм-шафқатли, инсонпарварлик муносабатининг шаклланиш даври (I–ХIII асрлар), инквизиция даврида (ХIV–ХV асрлар) ақлий ва жисмоний нуқсонларга эга бўлганларга нисбатан душманликдан тортиб, эшитиш ва кўришда нуқсони бўлган болаларни якка тартибда ўқитишга уринишларнинг киритилишигача бўлган Реннесанс (Уйғониш) даври (ХVI–ХVII аср бошлари) ва ниҳоят XVIII асрнинг охиридан XIX аср бошларигача уларнинг ижтимоий ҳуқуқларга эга бўлиши билан боғлиқ бўлган даврлар алмашиниб келган [1]. МУҲОКАМА Марказий Осиё халқларининг тарихи тўғрисидаги илк ёзма манбалардан бири “Авесто”да ногиронлик ва ногиронлиги бўлган шахслар масалаларига алоҳида тўхталиб, уларни даволаш, ногиронликнинг олдини олиш ва тиббий маданиятни оширишга эътибор берилганлигини кўришимиз мумкин деб Х. Хомидий таъкидлайди [2]. Шу билан бир қаторда, “Авесто”да даволаш усулларига ва табибнинг масъулиятига алоҳида эътибор берилган. Бу диний- ҳуқуқий ва тарихий манбадаги ногиронлиги бўлган шахслар ва ногиронликка нисбатан бўлган қарашларни ўрганиб, унда ногиронлик гуноҳ ёки муайян 236 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2025) / ISSN 2181-1415 оиладаги шармандалик сифатида кўрилмаслиги тўғрисидаги хулосага келиш мумкин. Манбада ногиронлик бевосита даволанишга муҳтож касаллик эканлиги ҳақидаги мулоҳазалар кўплаб олимлар томонидан ёритилган [3]. Қадимдан улар оғир хасталикларга дучор бўлган, кимнингдир ёрдамсиз бирор иш қилолмайдиган, ўзларини соғлом инсонлар учун мўлжалланган дунёда ташлаб кетилгандек ҳис қилган шахслар сифатида Мусо пайғамбар даврида Мисрда [4], Исо пайғамбар даврида Фаластинда [5] мавжуд бўлган. Инжил (Библия)да келтирилишича бир йигитнинг қандай бўлиги ҳақидаги саволга Исо “...агар комил бўлишни истасанг бор ҳамма мол-мулкингни сотиб, пулини камбағалларга тарқат. Шундагина кўкда хазинанг бўлур...” [6], деб жавоб беради. “Евангелиени ўқиётганимизда, битта ғайриоддий хусусиятни сезмаслик мумкин эмас: бу ногиронлар диққат марказида эканлиги. “Раббий! Кўр бўлиб туғилиб, ким гуноҳ қилди, ўзими ёки ота-онаси?” Исо жавоб берди: “У ҳам, ота- онаси ҳам гуноҳ қилмаган, лекин бу Худонинг ишлари унда намоён бўлиши учун эди” (Юҳанно 9:2-3) [7] кабилар. Ушбу манбаларда ногиронлиги бўлган шахслар ҳам жамиятнинг бир бўғини сифатида эътибордан четда қолмаганлигини кўришимиз мумкин. Қуръони Каримда уларга ғамхўрлик мўминларнинг энг асосий ҳислатларидан бири эканлиги уқтирилган ва уларни ижтимоий ҳимоя қилишга эътибор қаратилган. Хусусан, “Юзларингизни Машриқ ва Мағриб томонларига буриб, ибодат қилишингизнинг ўзи тўла яхшиликмас, балки… ўзи яхши кўрган молидан қариндошларига, етимларга, мискинларга, йўловчига, тиланчиларга ва қулларни озод қилиш йўлида берадиганлар яхши кишилардир. Айнан ўшалар (имонлар