Modeling the dynamics of demand for an innovative product in the pharmaceutical industry

Аннотация

The article examines the dynamics of demand for innovative products in the pharmaceutical industry based on the logistics curve “S-shaped”. In the course of the research, the General mathematical model of logistic curvature, its geometric change and parameter estimation were considered. At the end of the work, an empirical equation of the demand curve was determined based on numerical values in various variants and the obtained scientific conclusions were generalized. Key words: pharmaceutical industry, pharmaceutical market, logistic curvature, life cycle, modeling. Кириш Барқарор ва айни пайтда инновацион ўсишни таъминлайдиган устувор тармоқларни излаб топиш, фармацевтика саноатига бўлган эътиборни кучайтиришни талаб этади. Тармоқ маҳсулотлари доимий талабга эга бўлиб, у инсон саломатлиги, унинг узайиши ва ҳаёт сифатини таъминлайди. Ҳаёт давомийлигининг ошиши ва аҳолининг кексайиши дори воситаларига бўлган юқори эҳтиёжни шакллантиради [1]. Бу эса, фармацевтика саноатини янада ривожлантиришга бўлган заруратни кучайтиради. Шу каби омиллар сабабли кўплаб ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар фармацевтика саноатини ривожлантиришнинг ўрта ва узоқ муддатли стратегияларини ишлаб чиқадилар. Фармацевтика саноати - ички бозорларни маҳаллий дори воситалари билан тўлдириш, валюта қарамлигини юмшатиш, мамлакат фармацевтика хавфсизлигини таъминлаш, замонавий ишлаб чиқариш стандартларни жорий этиш, маҳаллий ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва дори воситаларини ташқи бозорларга экспорт қилиш каби омиллар орқали мамлакатнинг иқтисодий ўсишига ижобий таъсир этади. Фармацевтика тармоғи икки сабабга кўра жаҳон иқтисодиётида алоҳида ўрин тутади [2]. Биринчидан, ушбу тармоқ инновациявийлик, фан сиғимкорлик ва компанияларнинг юқори даромадлилиги билан ажралиб туради. 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 124 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil Иккинчидан, фармацевтика компаниялари қийин шароитларда қарши омиллар ва қатъий тартибга солиш режимида ишлайди. Фармацевтика саноати инвесторлар учун ҳам жозибадор тармоқ ҳисобланади. Ривожланган мамлакатларда юқори малакали кадрларнинг сезиларли қисми мазкур соҳада банд бўлишади. Шунингдек, ушбу тармоқ иқтисодиётнинг энг ижтимоий аҳамиятга эга бўлган сектори ҳисобланади. Мазкур тармоқ натижалари соғлиқни сақлаш тизимига сезиларли таъсир кўрсатади ва жаҳон соғлиқни сақлаш тизимининг муҳим қисмини ташкил этади. Фармацевтика саноатида илмий тадқиқотларнинг кўлами ва ҳажми шу қадар улканки, тармоқ корхона ва компаниялари йирик инновацион ишланмаларни излаб топиш ва биринчи ўринга қўйиш, яъни катта фойда келтирадиган дори - дармонларни яратишга мажбур бўладилар. Фармацевтика саноатида инновациялар барқарор ривожланишнинг энг муҳим манбаи ҳисобланади. Дунё етакчи фармацевтика ишлаб чиқарувчиларининг ушбу соҳадаги тадқиқотлар ва ишланмаларга сарфланадиган харажатлари фойданинг 15- 20 фоизига етади. Бироқ, фармацевтика саноатини иқтисодиётнинг бошқа юқори технологияли тармоқлари билан таққослаганда тадқиқотлар ва илмий ишланмаларга киритиладиган инвестицияларнинг таваккалчилик даражаси юқори ҳисобланади. Бунинг асосий сабаби, инновацион дори воситаларини ишлаб чиқиш ҳозирдан бошлаб химик ва биологик бирикмаларни тайёр маҳсулотга келтириш учун 10-15 йилни ва бу ўртача 1,3 млрд. АҚШ долларидаги харажатларни талаб этишидадир [3]. Ўз навбатида мазкур соҳадаги тадқиқотлар ва илмий ишланмаларга харажатларнинг ўсиб бориши билан ушбу саноатда инновацион маҳсулотларни ишлаб чиқариш ҳажми ҳам шунга мос равишда ортиб боради. Бироқ, ишлаб чиқарилаётган ҳар бир инновацион маҳсулот фармацевтика бозорида ўзининг алоҳида ҳаётийлик циклига эга бўлиб, ушбу жараён мазкур маҳсулотга бўлган талаб динамикасининг шаклланишига сабаб бўлади. Инновацион фармацевтик маҳсулотларга бўлган талаб динамикасини аниқлаш эса келгусида тармоқни барқарор ривожлантириш чораларини кўриш ва тармоқ фойдасини прогнозлаш имкониятларини беради. Бу борада олиб борилган кўп сонли тадқиқотлар шуни кўрсатадики, одатда инновацион маҳсулотга бўлган талаб динамикаси математик тилда “S - шакл”ли логистик эгрилик ёрдамида тушунтирилади. Шу муносабат билан, тадқиқотимизда инновацион фармацевтик маҳсулотларга бўлган талаб динамикаси “S - шакл”ли логистик эгрилик ёрдамида тадқиқ этилади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Аксарият тадқиқотларда биз назарда тутаётган “S-шакл”ли логистик эгрилик назарияси ва ундан келиб чиқувчи илмий хулосалар аллақачон ўз аксини топиб улгурган. Бироқ, бизда қаралаётган жараён алоҳида илмий тадқиқот объекти сифатида фармацевтик маҳсулотларга бўлган талабни моделлаштиришда қўлланилмаган. Кўпгина тадқиқотларниг кўрсатишича, “S-шакл”ли логистик эгриликнинг турли кўринишлари “инновацион маҳсулотнинг оммалашуви”ни1 тадқиқ этишда кенг қўлланилган. Хусусан, М.Хироока тадқиқотларида “S - шакл”ли логистик эгрилик жуда 1 Мазкур жараён кўпгина тадқиқотларда “инновация диффузияси” деб юритилади. 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 125 “Iqtisodiyot va innovatsion tex