SENSORLI IPLAR YORDAMIDA SMART TRIKOTAJ MATOLARNING HARAKATGA SEZGIRLIGI: REABILITATSIYA VA SPORT UCHUN QO‘LLANILISHI

Аннотация

Zamonaviy to'qimachilik sanoatida inson harakatini aniqlashga qodir aqlli materiallar muhim innovatsion yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada sensorli iplar yordamida ishlab chiqarilgan trikotaj matolarning harakatga sezgirlik xususiyatlari, ular asosida tayyorlangan smart kiyimlarning sport va reabilitatsiya sohalaridagi amaliy ahamiyati, texnologik imkoniyatlari va ilmiy asoslari yoritiladi. Tadqiqot davomida turli sensorli tolalar, elektron o‘lchov tizimlari, hamda sinov natijalari asosida materiallarning funksional samaradorligi baholangan. Kalit so‘zlar: trikotaj, sensor, harakat, reabilitatsiya, sport, piezorezistiv, kapasitif, karbon, texnologiya, kiyim, elektronika, aqlli, monitoring, sanoat, dizayn 1. Kirish To'qimachilik sanoatida so‘nggi yillarda yuqori texnologiyali materiallar — xususan, sensorli iplar yordamida ishlab chiqarilgan smart trikotaj matolar katta qiziqish uyg‘otmoqda. Bunday matolar inson tanasining harakatiga javob qaytarib, uni aniqlash va raqamli signalga aylantirish xususiyatiga ega. Bu texnologiya zamonaviy to'qimachilikning faqat modaga emas, balki sog‘liqni saqlash, sport, va inson salomatligini nazorat qilish sohalariga ham kirib borayotganining yaqqol dalilidir. Bunday yondashuv sportchilarning harakatlarini tahlil qilishda, hamda reabilitatsiyada bemorlarning tiklanish jarayonini monitoring qilishda qo‘llanilmoqda. Smart matolar inson tanasining egilishi, bosimi yoki harorat o‘zgarishlariga sezgir bo‘lgan iplar orqali signallar uzatadi va bu signalni mikroprotsessorlar yordamida raqamli ma'lumotga aylantiradi. Mazkur texnologiya asosida ishlab chiqilgan kiyimlar nafaqat foydalanuvchi holatini doimiy monitoring qiladi, balki 494 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 ularning mashqlarni to‘g‘ri bajarishiga, reabilitatsiya natijadorligini oshirishga xizmat qiladi. 2. Sensorli iplarning turlari Sensorli iplar — bu elektr yurituvchi, bosimga sezgir yoki deformatsiyaga reaksiya beruvchi iplar bo‘lib, ular odatiy trikotaj iplar bilan uyg‘unlashtiriladi. Quyidagi turdagi sensor iplar keng qo‘llaniladi: Sensor turi Material bazasi Reaksiya turi Qo‘llanilish sohasi Piezorezistiv Karbonli, kumushli Deformatsiya, Reabilitatsiya, sport iplar iplar bosim Dielektrik tolali Smart qo‘lqop, Kapasitif iplar Yaqinlik, teginish kompozit monitoring Optik tolali Yorug‘likni Ovoz va harakat Egilish, burilish iplar o‘tkazuvchi iplar deteksiyasi Sensorli iplarning har biri muayyan afzallik va cheklovlarga ega. Masalan, piezorezistiv iplar yuqori sezgirlikka ega, ammo tezda eskirishi mumkin. Kapasitif iplar murakkab elektron integratsiyani talab qiladi, optik tolalar esa egilish burchagini aniq aniqlash imkonini beradi, lekin ulardan foydalanishda yorug‘lik manbalari bilan moslikni hisobga olish lozim. 3. Trikotaj matoga integratsiya qilish Sensorli iplar to‘qimachilik texnologiyasiga mos ravishda trikotaj tuzilmalarga birlashtiriladi. Bu jarayon maxsus kompyuterlashtirilgan to‘quv mashinalarida amalga oshiriladi. Ular trikotaj matoning elastiklik, nafas oluvchanlik kabi fizik xususiyatlarini saqlab qolgan holda, signal uzatuvchi qatlamni hosil qiladi. Sensorli iplar odatda matoning belgilangan qismlariga — tizza, orqa, elka, tirsak yoki bel qismiga joylashtiriladi. Bunday integratsiya qilishda quyidagi to‘qilish strukturalari ishlatiladi: Interlok trikotaj: ikki tomonlama to‘qilish, barqarorlik va mustahkamlik beradi. Ribb (ribana): elastiklik yuqori, ayniqsa bo‘yin va yeng sohalari uchun mos. Jacquard trikotaj: naqshli va murakkab dizaynlar uchun mos, sensorli iplarni yashirish mumkin. 495 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 4. Amaliy qo‘llanilishi 4.1 Sport sohasida Sensorli trikotaj kiyimlar sportchilar harakatlarini real vaqtda qayd qilib, ularning mashq samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Masalan, yugurish paytida tizzaning egilish burchagini o‘lchash, to‘g‘ri qadam tashlash monitoringi. Ba'zi tizimlarda mobil ilovalar orqali real vaqt rejimida feedback (qayta aloqa) taqdim etiladi, bu esa foydalanuvchi uchun trening jarayonini yaxshilaydi. 4.2 Reabilitatsiyada Harakat cheklangan yoki insult, falaj holatlaridan keyingi reabilitatsiya jarayonlarida sensorli matolar yordamida bemorning harakatlari kuzatilib, tiklanish bosqichlari tahlil qilinadi. Bu shifokorga tayanib, individual reabilitatsiya rejasini tuzishga yordam beradi. Masalan, egilish, bukilish yoki qadam bosishdagi simmetrik harakatlar o‘lchanadi, ularning o‘zgarishi asosida qayta tiklash jarayoniga baho beriladi. 5. Sinov va natijalar Tajriba sifatida uch xil sensorli ipdan iborat trikotaj matolar tayyorlandi va egilish burchagi bo‘yicha deformatsiyaga sezgirlik o‘lchandi. Sinovlar laboratoriya sharoitida ISO 13934-1 standarti asosida o‘tkazildi. O‘lchovlar mobillikni o‘lchovchi qurilmalar bilan, sh