Factors influencing the promotion of foreign direct investment in Kashkadarya region

Аннотация

This article analyses the results of the survey of foreign enterprises on the factors influencing the promotion of foreign direct investment (FDI) in Kashkadarya region and their barriers, and is developed suggestions and recommendations. Кеy words: Foreign direct investment, FDI motives, market-seeking, resource-seeking, efficiency seeking, strategic resource seeking. Кириш Марказий Осиёдаги энг йирик ички бозор,ёш ва арзон ишчи кучига эгалиги, табиий ресурсларга бойлиги ва тез ривожланаётган инфраструктураси билан ўзига хосликка эга. Солиқ ва божхона тизимида амалга оширилаётган тезкор ислоҳотлар, 2019 йилнинг Ўзбекистоннинг Doing Business рейтингида 166 ўриндан 72 ўринга кўтарилганлиги, шунингдек, 2017 йилнинг сентябрь ойидан валюта либерализация бўйича амалга оширилган ислоҳотлар мамлакат бозорига киришда хорижий инвесторлар учун ижобий сигнал сифатида баҳоланмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасида таъкидлаганидек,"Барча соҳалардаги ижобий натижалар қаторида, инвестициялар ҳажми ҳам сезиларли даражада ошди. Айниқса, тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар 4,2 миллиард долларни ташкил этиб, 2018 йилга нисбатан – мана шу рақамга эътиборингизни қаратмоқчиман – 3,1 миллиард долларга ёки 3,7 баробар ўсди. Инвестицияларнинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 37 фоизга етди [1]. Қашқадарё вилояти хорижий инвестициялар ўзлаштирилиши бўйича Республикада энг етакчи вилоятлардан бири бўлишига қарамай, инвестициялар улушида ёқилғи-знергетика мажмуасининг улуши юқорилигича сақланиб қолмоқда. Ҳудудий лойиҳаларни амалга ошириш ва ушбу лойиҳаларга тўғридан-тўғри хорижий инвестиция (ТТХИ)ларни жалб қилиш бўйича Қашқадарё вилояти Республикада қуйи ўринларда бормоқда. Шундан келиб чиққан ҳолда, Қашқадарё вилоятиида ТТХИнинг рағбатлантирувчи ва салбий омилларини тадқиқот этиш талаб этилади. 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 59 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil Олиб борилган тадқиқотлар натижасида хорижий компаниялар томонидан ТТХИ киритиш сабаб (мотив)лари ва тўсиқлари Қашқадарё вилоятиининг саноат, қишлоқ хўжалиги ва хизмат кўрсатиш соҳалари мисолида сўровнома усули ёрдамида таҳлил қилинган ҳамда бизнес юритиш ва инвестиция муҳитининг хорижий инвесторларга таъсири ўрганилган. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили ТТХИнинг рағбатлантирувчи омиллари бўйича Ўзбекистонга тегишли кўрсаткичлар бўйича алоҳида илмий тадқиқотлар кам бўлсада, ривожланаётган ва ўтиш даври мамлакати сифатида хорижий инвестициялар кириб келишининг сабаблари айрим гуруҳ мамлакатларига қўшилган ҳолда тадқиқ қилинган. Иқтисодчи олим Даннинг томонидан олиб борилган тадқиқотларга кўра, тўғридан- тўғри хорижий инвестициялар ресурс изловчи, бозор изловчи, самарадорлик изловчи, стратегик восита изловчи мотивларга эга [2,3]. Бой табиий ресурслар, арзон ва малакали ишчи кучи, қулай инфратузилма тузилмаларининг мавжудлиги - ресурс изловчи инвесторлар фаолиятини рағбатлантириди. Амалий жиҳатдан ҳам, инвестиция қабул қилувчи мамлакатнинг асосий омили сифатида табиий ресурслар (фойдали қазилмалар, қурилиш материаллари ва қишлоқ хўжалик маҳсулотлари) баҳоланган. Аммо, бизнинг фикримизча, бой табиий ресурсларнинг мавжуд бўлиши ТТХИнинг асосий омили сифатида баҳоланган бўлсада, ушбу омилнинг якка ўзи ТТХИ оқимини кўпайтириш ва унинг иқтисодиётдаги ролини ошириш бўйича етарли эмас. Табиий ресурслар бўйича рақобат устунлигига эга бўлиш - ТТХИ ҳажмига кўра, ташқи савдо оқимининг ошишини рағбатлантиради. Табиий ресурсларга бой кўпгина давлатлар қазилма бойликларини қазиб олиш учун молиявий маблағларнинг етишмаслиги ёки қазиб олиш бўйича техник билим, малакаларнинг етишмаслигини ўз бошидан кечирган. Шунингдек, хом-ашёни бир нуқтадан бошқа нуқтага етказиб бериш учун инфратузилма объектларини мавжудлиги ҳам муҳим рол ўйнайди. Кўпгина тадқиқотларга кўра, МДҲ давлатларининг табиий ресурсларга бойлиги хорижий инвестицияларнинг асосий омили сифатида кўрсатилган. Иқтисодчи олим Шиэлснинг тадқиқотларига кўра, МДҲ давлатларида ТТХИ асосан, табиий бойликларни қазиб олиш, энергия манбаларини узатиш қувурлари қурилиши ва нефт газ соҳаларидаги хусусийлаштириш жараёнларига жалб этилган [4]. Лекин, инвестиция жараёнининг дастлабки босқичларида МДҲ давлатларидаги инвестиция муҳитининг яхши эмаслиги, таркибий ислоҳотларнинг тўлиқ амалга оширилмаганлиги натижасида хорижий инвесторлар капитал йўқотиш (риски) хавотири кучли бўлган. Иқтисодчилар Кампос ва Киношиталарнинг тадқиқотларида ҳам МДҲ давлатлари учун ТТХИ учун ресурс изловчи мотив асосий омил сифатида баҳоланган бўлса [5], МДҲга аъзо бўлмаган мамлакатлар учун ушбу хулоса тегишли бўлмаган. Иқтисодчи олим Тондел (2001)нинг илмий изланишларида ҳам МДҲ давлатлари учун ТТХИнинг асосий омиллари сифатида ресурс изловчи ва бозор изловчи мотивлар муҳимлиги кўрсатилган [6]. Озарбайжонга жалб қилинган ТТХИнинг 75 фоизидан 82 фоизгача бўлган миқдори нефт-газ секторига тегишли бўлган. Бундан ташқари, иқтисодиётнинг бошқа тармоқларига киритилга