Микрокредитбанк молиявий барқарорлик кўрсаткичлари таҳлили

Аннотация

Improving the tariff policy is one of the prerequisites for ensuring the financial stability of commercial banks. The article identifies problems associated with improving the tariff policy of commercial banks of the Republic of Uzbekistan and develops scientific proposals aimed at solving these problems. Keywords: inflation, deposit, loan, net interest spread, net interest margin, interest rate, reserve requirement rate, refinancing rate, loan capital market, devaluation. Кириш Бугунги кунда тижорат банкларининг фоиз сиёсатини такомиллаштириш уларнинг молиявий барқарорлигини таъминлаш ва мижозларнинг банк хизматларидан фойдаланиш даражасини оширишнинг зарурий шартларидан бири ҳисобланади. Хусусан, банкларда соф фоизли спрэд ва соф фоизли маржа кўрсаткичларининг меъёрий даражаларига эришмаслик уларнинг молиявий барқарорлигини таъминлаш имконини бермайди. Шу сабабли, тижорат банкларининг тариф сиёсатини такомиллаштириш улар фаолиятининг барқарорлигини таъминлашнинг зарурий шартларидан бири сифатида қаралади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 13 сентябрдаги ПҚ-3272- сонли “Пул-кредит сиёсатини янада такомиллаштиришга доир чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорида [1] тижорат банклари томонидан фоиз ставкаларини шакллантиришнинг бозор механизмларини қўллашни кенгайтириш банклар фаолиятининг барқарорлиги таъминлаш ва банк хизматларининг оммабоплигини оширишнинг зарурий шартларидан бири сифатида эътироф этилган. Бу эса, банкларнинг тариф сиёсатини такомиллаштириш масаласини илмий асосда тадқиқ қилиш заруриятини юзага келтиради. 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 1 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Тижорат банкларининг тариф сиёсатини такомиллаштириш масаласининг илмий-назарий, методологик ва амалий жиҳатлари хорижлик ва ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар томонидан тадқиқ қилинган ва тегишли илмий хулосалар, амалий тавсиялар шакллантирилган. Проф. Ж.Синки тижорат банкларининг молиявий барқарорлиги ва тариф сиёсати ўртасидаги боғлиқлик хусусида фикр билдирар экан, жумладан, банкларда соф фоизли маржанинг ўзгаришига бевосита ва кучли таъсир кўрсатувчи омиллар сифатида қуйидагиларни кўрсатади: – ички пул бозорида ва халқаро пул бозорларида ресурслар баҳосининг юқори эканлиги; – кредитлар баҳосининг нисбатан паст эканлиги; – фоиз ставкаларини банклар бўйича фарқланиши; – фоиз ставкаларини циклик тебраниши; – кредитларнинг катта қисмини сузувчи ставкаларда берилганлиги [2]. Проф. Ж.Синки юқорида қайд этилган ҳар бир омилнинг соф фоизли маржага таъсирини банклар фаолиятига оид бўлган аниқ маълумотлар таҳлилига таянган ҳолда асослаб берган ва шу жиҳатдан олганда, улар ишончлидир. Доц. И.Смагинанинг фикрига кўра, банк маҳсулотларини кўрсатиш билан боғлиқ бўлган харажатларни баҳолаш ва ҳисобга олиш сўнгги қиймат шаклланганда амалга оширилиши керак. Хизматларга қилинган харажатларни қайта ҳисоблаш ҳисобидан банкнинг стратегик жиҳатдан муҳим бўлган бўлинмаларини аниқлаш ҳамда рентабеллик даражаси паст бўлган бўлинмаларни қисқартириш имконияти юзага келади [3]. Доц. С.Ахмедованинг хулосасига кўра, бўлғуси мижоз банкни ёки банк маҳсулотини унинг мақбуллилик мезони бўйича танлайди. Маҳсулотнинг мақбуллиги эса, маҳсулотнинг сўнгги қиймати асосида аниқланади [4]. Фикримизча, доц. Ахмедованинг ушбу хулосаси Ўзбекистон банклари учун ҳозирча амалий аҳамият касб этмайди. Бунинг сабаби шундаки, республикамизда йирик компаниялар ва холдинглар тижорат банкларини эркин танлай олмайдилар. Масалан, бутун аграр соҳага битта Агробанк хизмат кўрсатади. Доц. И.Қуллиевнинг таклифига кўра, тижорат банкларида кредит фоиз ставкаларини мижозлар тоифалари ва кредитлаш усулларига мувофиқ шакллантиришни банкнинг кредит сиёсатида акс эттириш мақсадга мувофиқдир [5]. Номлари юқорида қайд этилган иқтисодчи олимларнинг илмий ишларида инфляция даражаси ва молиявий ресурсларнинг баҳоси нисбатан юқори бўлган шароитда соф фоизли спрэд кўрсаткичининг меъёрий даражасини таъминлаш масаласи тадқиқ қилинмаган. Тадқиқот методологияси Тадқиқотни амалга оширишда эксперт баҳолаш усули, молиявий таҳлилнинг қиёсий ва таркибий таҳлил усулларидан фойдаланилди. Мазкур усуллардан фойдаланиш орқали республикамиз тижорат банкларида соф фоизли спрэд кўрсаткичининг меъёрий даражасини таъминлаш билан боғлиқ бўлган муаммолар аниқланди. 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 2 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil Таҳлил ва натижалар Биз қуйида тижорат банкларининг тариф сиёсатига баҳо бериш учун айрим кўрсаткичларни таҳлил қиламиз. Тариф сиёсатининг такомиллашганлик даражасини тавсифловчи кўрсаткичлардан бири бўлиб, соф фоизли спрэд кўрсаткичи ҳисобланади. Ушбу кўрсаткич тижорат банкларининг кредитларидан олинган фоизли даромадлар билан депозитларга тўланган фоизли харажатлар ўртасидаги мутаносибликни мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигини кўрсатади. Қуйидаги расм маълумотларидан кўринадики, Асакабанкда 2016-2018 й