КОКЦИДЫ В ТЕПЛИЦАХ УЗБЕКИСТАНА: РИСК ИМПОРТА, СОСТОЯНИЕ ИЗУЧЕННОСТИ И ИХ АНАЛИЗ

Аннотация

Настоящее исследование показало актуальность изучения видового состава, биоэкологии и вредоносных особенностей кокцид (Homoptera: Coccoidea) в теплицах Узбекистана. Несмотря на то, что в зарубежных исследованиях широко освещены биология кокцид и методы борьбы с ними, в Узбекистане работы в этом направлении недостаточны. Данное исследование является первым шагом в изучении видового состава и динамики популяций кокцид и служит повышению эффективности тепличного хозяйства. Ключевые слова: биоэкология, вредоносные организмы, тепличные растения, динамика популяций, Coccidae, Pseudococcidae, Diaspididae. Annotation: This study has demonstrated the importance of investigating the species composition, bioecology, and harmful characteristics of coccids (Homoptera: Coccoidea) in greenhouses in Uzbekistan. While foreign studies have extensively addressed the biology of coccids and methods of control, research in this area in Uzbekistan remains insufficient. This study represents a first step in exploring the species composition and population dynamics of coccids and contributes to improving the efficiency of greenhouse farming. Keywords: bioecology, pests, greenhouse plants, population dynamics, Coccidae, Pseudococcidae, Diaspididae. Issiqxonalar O‘zbekiston qishloq xo‘jaligining muhim tarmog‘i bo‘lib, aholini yil davomida yangi sabzavot, meva va manzarali o‘simliklar bilan ta’minlaydi. Mahalliy bozor va eksport uchun yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyatini beradi. Shu maqsadda, issiqxonalar va issiqxona kombinatlarini qurish va ulardan foydalanuvchining sanitariya qoidalari va me’yorlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirining 09.08.2024 yil, 01/2-47-sonli buyrug‘i qabul qilindi [1]. Ushbu hujjat issiqxonalar va bug‘xonalarning zararkunandalariga qarshi samarali kurashish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va o‘simliklarni himoya qilish bo‘yicha aniq normalar va qoidalarni belgilaydi. Biroq, issiqxonalar ko‘plab zararli organizmlar (zararkunandalar) uchun ijobiy muhit yaratadi, bu esa mahsulotning sifatiga va hosilga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday zararkunandalardan ayniqsa, koksidlar (Coccoidea) kenja turkumiga mansub hasharotlar ham o‘ziga xos o‘rin tutadi. adu.uz universaljurnal.uz 82 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Ilmiy manbaalarga ko‘ra, koksidlar issiqxona sharoitida juda tez ko‘payib, o‘simlik shirasini so‘rib oziqlanadi. Ularning faoliyati natijasida o‘simlik barglarida qurish holatlari kuzatiladi va bu bevosita fotosintez jarayonining buzilishiga sabab bo‘ladi. Natijada o‘simliklarning umumiy vegetativ rivojlanishi susayadi [14]. Issiqxonalarda koksidlarning tarqalishi ko‘plab ilmiy tadqiqotlarga sabab bo‘lgan. Xususan, adabiyotlarda koksidlar biologiyasi, ularning tarqalishi, o‘simliklarga ta’siri va ularga qarshi kurash choralari ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda yoritilgan bo‘lsa-da, aynan issiqxona sharoitidagi koksid turlarining xilma-xilligi va ekologiyasi hali to‘liq holatda o‘rganilmagan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi [13]. Issiqxona o‘simliklariga Coccidae, Diaspididae, Pseudococcidae oilalarining vakillari jiddiy zarar yetkazadi. Bu turdagi koksidlar ustida bir qancha olimlar tadqiqotlar olib borgan. Xususan, SitsiliyadaDactylopius coccus turini ommaviy ravishda ko‘payish imkoniyatini baholash maqsadida Russo A. va boshqalar ushbu turning biologiyasi bo‘yicha tadqiqotlar olib borishgan. D. coccus koloniyalari Kataniya universitetining qishloq xo‘jaligi fanlari fakulteti issiqxonasida o‘sganOpuntia ficus indica ning 2-3 yoshli o‘simliklarida uchragan. 1995 yil apreldan 1996 yil avgustgacha davom etgan doimiy kuzatuvlar natijasida ushbu hasharotning uchta reproduktiv sikli aniqlangan. Tadqiqot davomida har bir lichinka bosqichining davomiyligi, har bir avlod hayot siklining davomiyligi, urg‘ochilarining urug‘lanish qobiliyati va biotik omillarning ta’siri o‘rganilgan [10]. Soad I.A.R. tomonidan olib borilgan tadqiqotda Misrda joylashgan Al-Montaza saroy bog‘idagi tarixiy qirollik issiqxonasida manzarali o‘simliklarga yuqqan koksidlar tahlil qilingan. Tadqiqotchilar ushbu hududda koksidlarning tarqalishini o‘rganib, ularning issiqxona muhitida manzarali o‘simliklarga salbiy ta’sirini va zararkunanda sifatidagi ahamiyatini baholagan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ushbu issiqxonada 3 ta oila, 9 avlodga mansub jami 9 ta koksid turi aniqlangan. Bu turlar 20 xil manzarali o‘simlik turiga zarar yetkazgan bo‘lib, bu koksidlarning polifag zararkunanda ekanligini tasdiqlaydi [11]. Italiyada tijorat maqsadida yoki manzarali o‘simliklar ixlosmandlari tomonidan o‘simliklarning kirib kelishi koksidlarning keng tarqalishiga olib keldi. Biroq, ko‘pchilik koksidlarga u darajada e’tibor qaratmaydi. Gaetana Mazzeo va boshqalar 1945-1995 yillar davomida Italiyaga yiliga o‘rtacha 0,64 ta yangi begona tur kiritilganini qayd etishgan. 1995-2005 yillar orasida bu raqam 0,7 ta