Вопросы реформирования и регулирования бюджетного периода (цикла) при внедрении среднесрочного бюджетирования в Узбекистане

Аннотация

Мазкур мақолада ўрта муддатли бюджет амалиётида бюджет даври (цикли)ни анъанавий бюджет амалиётидан фарқли жиҳатлари, ўрта муддатли давр учун давлат бюджети лойиҳасини ишлаб чиқиш босқичлари ойлар кетма-кетлигида ифодаланиб, бюджет жараёни соҳасидаги ислоҳотлар баён этилган. Калит сўзлар: ўрта муддатли бюджетлаштириш, бюджет даври, бюджет цикли, тармоқ вазирликлари ва идоралари, макроиқтисоий прогнозлар, макро-фискаль кўрсаткичлар, фискаль сиёсат, бюджетнома, бюджет чегаралари (потолоклари), давлат бюджети даромадлари ва харажатлари, давлат бюджети лойиҳаси. Аннотация: В данной статье описываются различные аспекты бюджетного цикла от традиционной бюджетной практики в среднесрочной бюджетной практике, этапы составления государственного бюджета на среднесрочный период в месяцах, и описываются реформы в бюджетном процессе. Ключевые слова: среднесрочное бюджетирование, бюджетный период, бюджетный цикл, отраслевые министерства и ведомства, макроэкономические прогнозы, макро-фискальные показатели, фискальная политика, бюджетирование, фискальные границы, доходы и расходы государственного бюджета, проект государственного бюджета. Annotation: This article describes various aspects of the budget cycle from traditional budget practice in medium-term budget practice, the stages of drawing up the state budget for the medium term, in months, and describes the reforms in the budget process. Key words: medium-term budgeting framework, budget period, budget cycle, line ministries and departments, macroeconomic forecasts, macro-fiscal indicators, fiscal policy, budgeting, fiscal boundaries, state budget revenues and expenditures, draft of the state budget. Кириш Маълумки, давлат молияси, хусусан, давлат бюджети соҳасидаги ислоҳотлар доимий равишда барчанинг диққат марказида бўлган. Давлат бюджети доимо барча учун тушунарли ва жамоатчилик назоратини амалга ошириш учун қулайлик яратиши лозим. Шунингдек, давлат бюджети макроиқтисодий ривожланишнинг муҳим омилларидан бири эканлигини инобатга олсак, солиқ тўловчилар томонидан давлат бюджетига тўланган маблағларни тақсимлаш ва қайта тақсимлаш механизмини ўзида ифода этади. Бу борада Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев қуйидагича фикр бирдирган “Макроиқтисодий барқарорликни янада мустаҳкамлаш ва иқтисодий ўсишнинг юқори суръатларини сақлаб қолиш, жумладан, Давлат бюджети барча даражада мутаносиб, миллий валюта ва ички бозордаги нарх даражаси барқарор бўлишини таъминлаш – энг муҳим устувор вазифамиздир” [1]. Шу билан бир қаторда, 5/2019 (№ 00043) http://iqtisodiyot.tsue.uz 90 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-Oktyabr, 2019 yil давлат раҳбари келгуси йилларда давлат бюджети масаласига алоҳида урғу бериб, “...жорий йил якуни бўйича Давлат бюджети дефицити прогнозига доир таклифларига қўшилиб бўлмасликни алоҳида таъкидламоқчиман. Бу борада фақат бюджет профицити ҳақида сўз бориши зарур. Бу муҳокама қилишни эмас, балки сўзсиз бажаришни талаб этадиган стратегик вазифадир”[1]. Шунингдек, “Биз мамлакатимиз бюджет тизимини қайта кўриб чиқишимиз, бюджет даромадлари ва харажатлари халқимиз учун очиқ ва ошкора бўлишини таъминлашимиз зарур” [2] деб алоҳида қайд этил ўтилган. Давлат бюджети тизимини ривожлантириш ва барқарорлигини таъминлашда жаҳонда тан олинган илғор тажрибаларни миллий иқтисодиётимиз учун фойдаланиш бугунги куннинг асосий вазифаларидан бири бўлиб келмоқда. Жумладан, давлат бюджетининг ўрта давр учун режалаштириш амалиётини чуқур ўрганган ҳолда таҳлил этиш асносида миллий ривожланиш моделимизга татбиқ этиш давлат молиясини ислоҳ этиш соҳасидаги муҳим масалалардан бири бўлмоқда. Албатта, ўрта муддатли бюджет амалиёти жорий этиш мураккаб жараён бўлиб, мазкур жараёнда давлат бюджети тизими ва тузилмасида, шунингдек, бюджет циклида ҳам бир қатор ўзгартириш ва қўшимчалар киритилишига олиб келиши табиий ҳолдир. Ўрта муддатли бюджетлаштириш амалиётини ишлаб чиқишнинг илк қадамларидан бири бу – бюджет даври ва бюджет йилини мазкур амалиётни жорий этиш учун мослаштириш саналади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Давлат бюджет жараёни босқичлари ҳокимият органларининг давлат даромади ва харажатларини ишлаб чиқиш борасидаги ўзаро боғланган, изчил ҳаракатларидан иборатдир. Бюджет жараёнини тўрт босқичга ажратиш одат тусини олган (1-расм). Давлат бюджети лойиҳасини Давлат бюджети ишлаб чиқиш (режалаштириш ижроси ва жорий ва прогнозлаш) тартибга солиш Давлат бюджети Давлат бюджети ижроси лойиҳаси муҳокамаси ва юзасидан ҳисобот тасдиқлаш 1-расм. Давлат бюджети жараёнининг босқичлари [3] Амалдаги бюджет маъмурчилигига асосан давлат бюджети жараёни Бюджет Кодекси ҳамда Давлат бюджети тўғрисидаги қонунга мувофиқ амалга оширилмоқда. Хусусан, Бюджет кодексининг махсус қисми ҳисобланган 6-бўлим “Давлат бюджетини ва давлат мақсадли жамғармалари бюджетларини тузиш, кўриб чиқиш, қабул қилиш ҳамда тасдиқлаш” номланган бўлим, унда давлат бюджети ва давлат мақсадли жамғармалари бюджетларининг лойиҳасини тузиш тартиби, бюджет сўровини тузиш тартибин