БИОЛОГИЯ И РАСПРОСТРАНЕНИЕ ВИДОВ СЕМЕЙСТВА PAPAVERACEAE JUSS. РАСПРОСТРАНЕННЫХ В СУРХАНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Аннотация

В данной статье приведены сведения о таксономии родов и видов, относящихся к семейству Papaveraceae Juss., входящих во флору Сурхандарьинской области. Флора Сурхандарьинской области отличается своеобразием представителей семейства Papaveraceae Juss. Освещены последние научные данные о распространении и таксономическом положении представителей этого семейства в ботанико-географических районах. На сегодняшний день в мировой флоре известно 1036 видов, относящихся к 48 родам [12], в Средней Азии распространены 53 вида из 10 родов [1], в Узбекистане — 32 вида из 9 родов [8], из которых 22 вида, относящиеся к 6 родам, зарегистрированы на территории Сурхандарьинской области. Ключевые слова: Papaveraceae, ареал, семейство, флора, горы, род, вид, Сурхандарья, предгорья Annotation: This article provides information on the taxonomy of genera and species belonging to the family Papaveraceae Juss. within the flora of Surkhandarya region. The flora of Surkhandarya is distinguished by its unique representation of the Papaveraceae family. Recent scientific data regarding their distribution across botanical-geographical regions and their taxonomic status are presented. Currently, 1,036 species belonging to 48 genera of this family are known worldwide [12], 53 species from 10 genera are found in Central Asia [1], and 32 species from 9 genera have been identified in Uzbekistan [8], of which 22 species belonging to 6 genera have been recorded in the territory of Surkhandarya region. Keywords: Papaveraceae, range, family, flora, mountains, genus, species, Surkhandarya, foothills Kirish. Surxondaryo viloyati - O‘zbekiston Respublikasining eng janubiy hududida joylashgan, noyob tabiiy-geografik xususiyatlari va betakror relyef tuzilmasi bilan ajralib turuvchi mintaqalardan biridir. Mazkur viloyat Surxon-Sherobod vodiysi hamda uni o‘rab turgan yirik tog‘ tizmalari - Bobotog‘, Hisor, Ko‘hitang, Chaqchar va Boysun tog‘lari bilan chegaralangan bo‘lib, o‘zining geostrategik joylashuvi va tabiatning xilma-xilligini mujassam etgan landshaftlari bilan alohida ilmiy qiziqish uyg‘otadi. Sharq va shimoli-sharqda Tojikiston Respublikasi bilan Bobotog‘ va Hisor tizmalari orqali, shimoli-g‘arbda Qashqadaryo viloyati bilan Chaqchar va Boysun tog‘lari orqali, g‘arbda esa Ko‘hitang tog‘ tizmasining suvayirg‘ich sohasi orqali chegaradosh bo‘lgan. Viloyat adu.uz universaljurnal.uz 271 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari hududi Boysun, Bobotog’, Ko‘hitang, Sangardak-To‘palang hamda Surxon-Sherobod kabi muhim botanik-geografik rayonlarni qamrab olgan [3]. Surxondaryo viloyati florasi bo‘yicha turli yillarda bir qator botanik olimlar, jumladan, S.A. Nevskiy [2], K.Sh. Tojibaev [3], F.O. Xasanov [4], A.J. Ibragimov [5] va O.T. Turginov [6] tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilgan hamda gerbariy namunalari yig‘ilgan. Mavjud gerbariy ma’lumotlar mazkur hudud florasining boyligini ochib berishga muhim hissa qo‘shgan bo‘lsa-da, ular asosan tarqoq va fragmentar xarakterga ega. Bu esa hududning floristik tarkibini chuqur va kompleks o‘rganish zaruratini yana-da yaqqolroq namoyon etadi. Shu boisdan, ushbu mintaqada tizimli, maqsadli va zamonaviy yondashuvlarga asoslangan tadqiqot ishlarini olib borish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi. Bu esa ushbu mavzuning dolzarbligini ta’kidlaydi. Papaveraceae Juss Oila vakillari hayotiy shakliga ko‘ra bir yillik, ikki yillik yoki ko‘p yillik bo‘ladi. Ular sersuv bo‘lib, barglari va poyalaridan sutsimon sharbat ajraladi. Barglarining shakli odatda patsimon yoki uch boʻlakli ajralgan bo‘lib, poyada navbatma-navbat yoki qarama-qarshi tartibda joylashgan bo‘ladi. oilasi vakillarining gullari to‘g‘ri yoki biroz qiyshiq barglarga ega bo‘lishi mumkin. Gullar ostki qismida o‘smasimon qo‘shimcha bargchalari bo‘lishi yoki umuman bo‘lmasligi mumkin. Gultojbarg ostida joylashgan gultugunlar soni odatda 2 ta bo‘lib, gul ochilishi bilan tezda to‘kilib ketadi. Gultojbarglar soni odatda 4 tadan 8 tagacha bo‘ladi. Changchilari ko‘plab bo‘lishi mumkin yoki 4 ta gultojbargga qarama-qarshi joylashgan 4 ta changchidan iborat bo‘ladi. Ba’zi hollarda esa tashqi ikki gultojbarga mos keluvchi 3 tadan birikkan 6 ta changchidan tashkil topgan murakkab tizim kuzatiladi. Ushbu tizimda o‘rtada joylashgan changchilar ikki uyali changdonga ega, yon tarafdagilar esa bir uyali changdondan iborat bo‘ladi. Urugʻkurtagi ikki yoki to‘rt bo‘lakli, yaproqchali, disk shaklida yoki boshchaga o‘xshash tuzilishga ega bo‘ladi. Mevasi ko‘pchilik hollarda, ko‘p urug‘li toʻrtburchak shaklida bo‘lib, 2–4 ta qopqoqchali qopqoq orqali ochiladi. Ayrim hollarda esa mevasi ostki qismida joylashgan teshikchalar orqali ochiladi yoki umuman ochilmaydigan, novdachaga o‘xshagan meva shaklida bo‘ladi va ichida bittadan urug‘ bo‘ladi. Urug‘lari kulrang yoki qora rangda bo‘lib, silliq, to‘r-simon yoki g‘adir-budur sirt tuzilishiga ega. Ba’zan urug‘lar maxsus qo‘shimcha tukchalar bilan qoplang