ТОК ЎСИМЛИГИНИ КАСАЛЛАНТИРУВЧИ ВИРУСНИ ИДЕНТИФИКАТЦИЯ ҚИЛИШ

Аннотация

Ушбу мақолада Ўзбекистонда узумчилик ривожланиши ёритилган. Хозирги кунда дастлабки маниторинг натижасида қайси вируслар чет давлатларидан келиб тарқалаётганлигини кузатиш ва унга қарши курашишни ўрганиш мумкин. Биз мақоламизда Фанлиф вирусини (GFLV) индикатор ўсимликлар орқали идентификатциясини амалга оширик. Калит сўзлар: вирус, ток, индикатор, фанлиф вируси (GFLV) ва микробиологик препаратлар Аннотация. В данной статье наряду с развитием виноградовства в Узбекистане освещается широкое распространение вирусных болезней винограда. Сегодня в результате первичного мониторинга можно наблюдать, какие вирусы распространяются из зарубежных стран и научиться с ними бороться. В нашей статье мы будем идентифицировать вирус Фанлифа (GFLV) с помощью растений-индикаторов. Ключевые слова: вирус, виноград, индикатор, вирус фанлифа (GFLV) и микробиологические препараты Annotation. In this article, along with the development of viticulture in Uzbekistan, the spread of viral diseases in grapes is highlighted. Today, as a result of initial monitoring, it is possible to observe which viruses are spreading from foreign countries and learn to fight against them. In our article, we identify Fanliffe virus (GFLV) through indicator plants. Keywords: virus, grape, indicator, fanleaf virus (GFLV), and microbiological preparations Кириш. Дунёдаги барча иқтисодий аҳамиятга эга ўсимлик турларидан узум кўп экиладиган мевали ўсимлик ҳисобланади. Узум - Вино, янги ва қуритилган меваларни ишлаб чиқариш орқали кўплаб мамлакатлар иқтисодиётига сезиларли таъсир кўрсатади. Сўнгги йилларда узумчилик ва виночилик саноати бутун дунё бўйлаб вирусли касалликларнинг тарқалишига дуч келди. Ҳозирги кунда токда 70 дан ортиқ вируслар аниқланган бўлиб, бутун дунёда жиддий вирусли касалликлардан биридир[1,4,5]. Токдаги бу вирусларнинг орасида энг кучли тарқалганлардан бири бу Фанлиф вируси (GFLV) хисобланади. Фанлиф вируси (GFLV) бутун дунё бўйлаб узумнинг оғир энг кучли тарқалган вируслардан биридир. 1960 йилларда Фанлиф вируси (GFLV) ўрганила бошланган бўлиб, ҳозирги кунгача бу вируснинг юқиш йўллари, биологияси ва геномининг тузилиши яхши ўрганилган[2,3]. Ҳозирги вақтда Ўзбекистон шароитида токнинг бактериал, замбуруғ ва вирусли касалликлари кенг тарқалган бўлиб, буларнинг ичида вирусли касалликларни даволашнинг имкони йўқ. Вирусли касалликлар узум сифатига таъсир қилиб, унинг фойдали бўлган моддаларини таркибини бузишга ҳамда новда, илдиз, мева ва баргларни кучли зарарланишига олиб келади ва об-ҳаво шароитига қараб ҳосилдорликни 25-70% гача камайтиради. Ҳосилдорликнинг камайиши баъзида бутунлай ишлаб чиқаришнинг йўқолишига олиб келиши мумкин. Мева шингиллари ҳажми ва сон жиҳатдан камаяди ҳамда уларнинг пишиши adu.uz universaljurnal.uz 559 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari нотекис бўлади. Вирус юққан узум мевалари ўлчами жиҳатидан бир хил бўлмайди, уларнинг кўпи майда ва уруғсиз бўлади, баъзилари эса умуман пишмай қолади[8]. Мева сифати шакар миқдори ва титрланадиган кислоталиликнинг камайиши туфайли ёмонлашади. GFLV билан зарарланган материалларда илдизпояларнинг илдиз олиш қобилияти ҳамда пайвандларнинг тутиб кетиш даражаси сезиларли даражада пасаяди. Шунингдек, GFLV билан зарарланган узумзорларнинг ҳосилдор яшаш даври ҳам анча қисқаради — одатда 30–40 йил ёки ундан кўпроқ бўлиши керак бўлган бўлса, бу муддат атиги 15–20 йилга тушади[8]. Токда вирус касалликларидан хозирда кенг тарқалганлари сариқ мозаика, қисқа тугун, чизиқли ёғоч ва баргларнинг жингалакланиши ҳисобланилади. Вируслар токка хар ҳил усулда яъни тупроқ нематодалари, тлялар, тупроқ замбуруғлари орқали юқади[1,3,7]. Фанлиф вируси Ўзбекистонда ҳам тарқалган бўлиб хозирги кунгача хеч ким ўрганмаганлигини ва бу вирус чет давлатларида узум касаллангандан кейинги холати яъни хосилнинг юқотилиши кўплигини инобатга олган холда биз олдимизга Фанлиф вирусини (GFLV) ўрганишни мақсад қилиб олинди. Материаллар ва услублар. Юқумли шира тайёрлаш ва ўсимликларни механик усулда касаллантириш. Бунинг учун дастлаб вирус билан касалланган ўсимлик аъзоларидан (барг, илдиз ёки поя) намуна олиниб, чинни ҳавончада фосфат буфер (0,2 М ли рН 7,2 бўлган) қўшилиб (1:1) майдалангандан сўнг тўрт қават докадан ўтказиб вирусли шира тайёрлаб олинди. Тайёр бўлган вирусли ширани ўсимликларга юқтириш учун дастлаб касаллантириш зарур бўлган ўсимликнинг барг устига корунд (алюминий оксиди) ёки карборунд (кремний карбид) чанглатилиб, икки-уч томчи вирусли ширадан томизилди ва яхшилаб ювилган қўл бармоқлари ёрдамида оҳиста суртилди ҳамда ўсимлик 1-2 соат салқин жойда сақланди. Касаллантирилган ўсимликларга этикеткалар осилиб, касаллик аломатлари номоён бўлгунча кузатиб борилди. Тадқиқот натижалари ва уларнинг таҳлили. Биз узумнинг вирусларини ўрганишдан олдин токзорларга мониторинг ишларини олиб бордек. Олиб борилган мониторинг натижасида Сирдарё вилояти Гулистон тумани “Нурли бустон файзи” фермер хўжалигидан олиб келинган намуналар 1-расмда ке