ГЕНДЕРНО-СПЕЦИФИЧЕСКИЕ МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ И ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ СОСТАВА ТЕЛА В ПОДРОСТКОВОМ ВОЗРАСТЕ: ОБЗОР ЛИТЕРАТУРЫ

Аннотация

This article presents a literature review on sex-specific morphological and physiological changes in body composition during adolescence. The main components of body composition - muscle mass, fat tissue, bone density, and basal metabolism - are analyzed in terms of how they differ between boys and girls during the pubertal stage. The review highlights the biological foundations of sexual dimorphism based on advanced research, particularly using bioimpedance and DEXA methods. Keyword: adolescence, body composition, sexual dimorphism, muscle mass, fat tissue, physiological development, puberty. O‘smirlik – bu bolalikdan yetuklikka o‘tishdagi murakkab biologik, fiziologik va psixologik jarayonlar davri bo‘lib, u organizmda keskin o‘sish va shakllanish bilan xarakterlanadi. Aynan shu davrda tana tarkibida o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, bu esa jinsiy gormonlar darajasining keskin ortishi bilan bog‘liq. Morfologik va fiziologik ko‘rsatkichlarning jinsiy tafovutlari organizmning umumiy sog‘lig‘i, jismoniy faoliyatga tayyorgarligi va psixologik holatiga ham ta’sir qiladi. Biologik jins o‘smir organizmida o‘zgarishlarning yo‘nalishi va sur’atini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Testosteron va estrogen gormonlarining turlicha ta’siri natijasida erkaklar va ayollarda tana tarkibining shakllanishi hamda funktsional ko‘rsatkichlar farq qiladi. Ana shunday farqlarni o‘rganish orqali biz bolalarning jismoniy rivojlanishini baholash, sportga yo‘naltirish yoki sog‘liq profilaktikasini tashkil etishda muhim natijalarga erishamiz. Ushbu maqola o‘smirlikda tana tarkibining jinsga xos o‘zgarishlarini ilg‘or ilmiy tadqiqotlar asosida yoritadi. Tana tarkibi inson organizmini tashkil etuvchi asosiy strukturalar yig‘indisidir. Asosan to‘rtta komponent ajratiladi: Yog‘ massasi Yog‘siz tana massasi: mushak, suyak va suv adu.uz universaljurnal.uz 605 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Suyak minerallari Umumiy tana suvi. DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry), BIA (Bioelektrik Impedans Analizi) va antropometrik o‘lchovlar yordamida bu komponentlar aniqlanadi [2]. Yigitlarda o‘smirlik davri davomida mushak massasi keskin ortadi. Bu testosteron gormonining faol sintezi bilan bog‘liq. Qizlarda esa estrogen gormoni ta’sirida yog‘ to‘qimasi ko‘payadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, 16 yoshga kelib yigitlarda tana yog‘i taxminan 12–15%, qizlarda esa 20–25% ni tashkil etadi . Buning natijasida: Yigitlarda yog‘siz tana massasi yuqori, Qizlarda esa yog‘ massasi ko‘proq, Yigitlarda mushak zichligi va bazal metabolizm darajasi yuqori bo‘ladi. Forbes (1987) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ko‘rsatilishicha, pubertat davrining o‘rtasida yigitlarning mushak massasi 30–40% ga ortsa, qizlarda bu ko‘rsatkich 15–20% atrofida qoladi. Shu sababli yigitlar tana og‘irligining ko‘proq qismini yog‘siz massa hisobiga egallaydi. Bazal metabolik daraja (BMD) – organizmning dam holatida sarflaydigan energiya miqdori – o‘smirlikda yigitlarda yuqoriroq bo‘ladi. Bu mushak massasi ko‘paygan sari metabolik faollikning ortishi bilan bog‘liq. Qizlarda esa yog‘ to‘qimasi ko‘p bo‘lgani uchun BMD nisbatan past bo‘ladi [3]. Wang & Heymsfield (2001) tahlilida ko‘rsatilishicha, tana tarkibi metabolik faollikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi va bu farq jinsiy dimorfizmda eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Yigitlarda suyaklar zichligi yuqori bo‘lib, bu suyak massasi ko‘payishi bilan bog‘liq. Bu farq ayniqsa sportchilar orasida yaqqol kuzatiladi. Qizlarda suyak massasi nisbatan kamroq bo‘lib, bu osteoporoz xavfini oshiradi. Shu bois, pubertat davrida suyak zichligining shakllanishi sog‘liqni saqlashda muhim ko‘rsatkich hisoblanadi [4]. Jinsga xos tana tarkibining o‘zgarishlari o‘smirlarning o‘zini tanlashi, ijtimoiy moslashuvi va ruhiy holatiga ham ta’sir etadi. Ortiqcha tana yog‘i qizlarda ko‘proq psixologik bosim va salbiy self- baho shakllanishiga olib kelishi mumkin. Yigitlarda esa mushak massasining ortishi o‘ziga ishonchni oshiradi. Bu holatlarni ham tahlil qilish o‘smirlikdagi jismoniy o‘zgarishlar bilan psixologik o‘zgarishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi [5]. 12–18 yosh oralig‘ida tana massasi o‘rtacha 15–25% ga oshadi. Oziqlanish sifati, jismoniy faollik, uyqu rejimi va stress darajasi kabi omillar ham tana tarkibiga ta’sir qiladi [4]. Shu bilan birga, ijtimoiy tengsizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish va kamharakat turmush tarzi qizlarda ortiqcha tana yog‘ining to‘planishiga sabab bo‘lishi mumkin, bu esa salomatlik uchun xavfli omilga aylanadi. Xulosa. Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlik davrida tana tarkibida yuzaga keladigan morfologik va fiziologik o‘zgarishlar jinsga xos ravishda sodir bo‘ladi. Yigitlarda mushak massasi va suyak zichligi ortsa, qizlarda yog‘ to‘qimasi ko‘payadi. Bu esa nafaqat jismoniy rivojlanishga, balki metabolik faollik, sport salohiyati va ruhiy salomatlikka ham ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli o‘smirlar bilan ishlashda individual yondashuv