БИЗНЕС ЖАРАЁНЛАРИНИ БОШҚАРИШНИ РАҚАМЛАШТИРИШДА ИЛҒОР ХОРИЖИЙ МАМЛАКАТЛАР ТАЖРИБАЛАРИНИНГ ТАҲЛИЛИГА ИЛМИЙ ЁДАШУВЛАР

Аннотация

In this article, the understanding of digitization in corporate enterprises, the views of world scientists on this matter are analyzed, digitization processes, ways of implementation, and scientifically based conclusions on this matter are reflected. Keywords: digitization, technologies, modeling, business, research, joint stock company, transformation, internet, efficiency, challenges, systematization, platform, artificial intelligence, revolution, analysis, risk, data. КИРИШ Акциядорлик жамиятларида бизнес жараёнларини рақамлаштириш жаҳон иқтисодиётининг муҳим қисмларидан биридир. Бу жараён кўплаб компаниялар учун самарадорликни ошириш, харажатларни қисқартириш ва рақобатбардошликни кучайтириш учун калит ҳисобланади. Ишончли ва илғор хорижий тажрибаларни ўрганиш эса мазкур жараённинг муваффақияти учун асосий омилдир. Миллий иқтисодиёт шароитида рақамлаштириш масалалари долзарб бўлиб, уларни чуқур ўрганишни талаб қилади. Айниқса, ягона ахборот маконида бозор тамойилларига мослашган самарали бизнес жараёнларини бошқариш тизимларини яратиш тартиб-таомиллари алоҳида эътиборга моликдир. Ўзбекистон Республикасининг “2022 — 2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси”да “........иқтисодиётда молиявий ресурсларни кўпайтириш мақсадида, келгуси 5 йилда фонд бозори айланмасини “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNA LI | 8-SON WWW.INFOCOM.UZ 208 MENEJMENT VA MARKETING 200 миллион АҚШ долларидан 7 миллиард АҚШ долларига етказиш1”, “капитал ҳаракатини босқичма-босқич эркинлаштириш” вазифалари белгилаб берилган. Бундан келиб чиққан ҳолда акциядорлик жамиятларининг корпоратив бошқарувни жорий этишда қонунчилик-меъёрий базасининг такомиллаштириш, давлатнинг иштирокини камайтириб бориш, акциядорлик жамиятлари бошқарув органлари фаолиятининг мустақиллиги ва фонд бозорларида эркин ҳаракатларини таъминлаш, акциядорлик кенгашлари фаолиятини шаффоф ва бозор тамойиллари асосида қарорлар қабул қилишини таъминлаш, корпоратив бошқарувда инновацион ечимлар ишлаб чиқиш, акциядорлик жамиятларида ижро органлари фаолияти самарадорлигини ошириш, кузатув кенгашлари фаолияти самарадорлигини баҳолашга қаратилган илмий-услубий асослари ишлаб чиқиш каби йўналишларда илмий- тадқиқотларни янада чуқурлаштириш муҳим аҳамиятга эга. Бироқ, корхоналарни бошқаришда ҳали ҳам эскирган маъмурий-режали ёндашувлар сақланиб қолиниши оқибатида акциядорлик жамиятлари фаолиятида корпоратив бошқарув шартларини бажаришга расмиятчилик билан қараш, кузатув кенгашлари ва улар таркибидаги қўмиталарнинг фаолияти жамиятни стратегик ривожлантиришдаги роли деярли сезилмайди, аксарият кузатув кенгашлари аъзолари етарли билим ва малакага эга эмаслар. Бу эса, кузатув кенгаши ва унинг қўмиталари фаолиятини такомиллаштириш билан боғлиқ ташкилий-иқтисодий мехнизмларни чуқур тадқиқ этиш бу бизнес субъектлар фаолиятида бошқарув жараёнларининг самарадорлигини янада оширишнинг долзарблигини белгилайди. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Рақамлаштириш ва рақамли технологияларнинг бизнес жараёнларига ва бизнес моделларга таъсири кўплаб олимлар томонидан ўрганилган. Ушбу масаланинг турли жиҳатлари таниқли олимлар ва иқтисодчилар томонидан тадқиқ қилинган бўлиб, улар орасида Ҳарри Боуман, Шаҳрох Нику, Франциско Х.Молина-Кастилло, Марк де Рювер, Дэвид Эдер, Кристоф Бак, Шалмо Д., Кристофер А. Уильямс, Люк Бордман, Майкл Рачингер, Романа Рауэр, Кристиана Мюллер, Вольфганг Воррабер, Ева Ширги, доктор Жон Старк, Омар А. Эл Сави, Франсис Перейра, Даниэль Р. А. Шаллмо, Кристофер А. Уильямс, Кристиан Дёрнер, Фахри Йетим, Волкмар Пипек, Волкер Вулф, Чунгуанг Бай, Жозеф Саркис, Маркус Фишер, Флориан Имгрунд, Кристиан Яниеш, Аксель Винкелманн, Лилиана Хорал, Вира Шийко, Светлана Король, Инеса Хвостина, Д.Суюнов, А.Кенжабаевлар катта ҳисса қўшганлар. 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги “2022 — 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ПФ-60-сон Фармони. WWW.INFOCOM.UZ “RAQAM LI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON MENEJMENT VA MARKETING 209 Аммо иқтисодиётни рақамлаштиришнинг интенсив жараёни янги рақамли технологиялар ва ечимларнинг пайдо бўлишига олиб келади, уларнинг корхоналарнинг бизнес моделларига таъсири ўзининг ўзига хослиги билан қўшимча илмий тадқиқотларни талаб қилади, бу эса тадқиқот мавзусини долзарб қилади. Муаллифларнинг «Dynamic Digital Space An Ecosystem Approach» номли қисқа китоби ҳам тадқиқот, ҳам амалий жиҳатларни ўз ичига олади, янги рақамли бизнес моделларини яратишда аниқ йўл-йўриқ кўрсатади, ҳақиқий ҳолатларнинг мисолларини келтиради, рақамли дунёда корхоналар учун стратегик йўл хариталарини тақдим этади. Ушбу "ўйин қоидаларини ўзгартирувчилар", яъни атроф-муҳитда фундаментал ўзгаришларни келтириб чиқарадиган кучлар таъсирига корхоналарнинг таҳлил қилиши ва режалаштиришини таъминлайдиган дастлабки тартибни таклиф қиладилар2. Муаллифлар Даниэл Р.А.Шаллмо ва Кристофер А.Уильямс ўз китобида бизнес моделингизни рақамли трансформация қилиш ва бугунги иқтисодиётда рақобатлашишни қандай ама