ИСТОРИЯ И НАУЧНОЕ ОБОСНОВАНИЕ ГИРУДОТЕРАПИИ

Аннотация

The article presents the main stages of development and theoretical substantiation of hirudotherapy from ancient times to the present. Key words: hirudotherapy, history, modern rationale, application Қадим замонлардан буён қўлланилиб келаётган, кейинчалик унутилган даволаш услублари кейинги йилларда қайтадан амалиётга киритилиши, бу услублар мавжудлигининг асоссиз эмаслигини исботлади. Улардан бири- гирудотерапия бўлиб, асоси эрамиздан аввалги йилларга тўғри келади. Қадимги инсонлар зулукнинг фойдали эканлигини мутлақо тасодифан аниқлаганлар. Зулук ҳақида форс, қадимги яхудийлар ва қадимги хинд ёзишмаларида қайдлар мавжуд. Минг йиллар мобайнида кўплаб касалликлар қон чиқариш орқали даволанган ва гирудотерапия тиббиётнинг мазкур йўналишидан бири деб қаралган. Табиблар зулук ортиқча қонни олади деб ҳисоблашган. Уни пичоқ ўрнига ишлатиш қулайроқ деб ҳисоблашган, чунки бу муолажа оғриқсиз ўтган. Қадимда зулук сўлаги хусусиятлари маълум бўлмаган. Йирик Рим шифокори Клавдий Гален (131–200 йй.) зулук имкониятларини ўрганган. Ибн Сино “Тиб қонунлари” асарида гирудотерапияга тўхталиб ўтган. Аммо Европада ўрта асрларда гирудотерапияга катта аҳамият қаратилмади. Касалхоналар монахлар қўл остига ўтгач, даволашнинг бу тури маън қилинди. Ўша даврларда фақат табибларгина қадимий анъаналарни сақлаган холатда тиббиёт зулугидан фойдаланишган. 16 асрда Буюк Британияда зулук билан даволаш қайтадан кенг тарқалди ва инглиз врачлари бу даврда leeches, яъни зулукчилар деган ном олишди. Мазкур даволаш услуби 18 асрнинг охири 19 асрнинг бошида гуллаб яшнади, кўпчилик қон чиқариш ўлимдан қутқаради деб хисоблаган. Айниқса Францияда гирудотерапия машҳур бўлиб, бир йилда 50 миллионгача зулук ишлатилган. Напалеон қайдномаларига кўра, фақатгина Венгриядан армия солдатларини даволаш учун 6 миллионгача зулук импорт қилинган. Россия зулук экспортидан ҳазинасини бойитган. 19 аср бошида Россияда бир йилда 30 млн зулук ишлатилган. Ўша йилларда зулук исталган касалликни даволаш учун қўлланилган. Ўша даврлардан бошлаб зулук терапевтик таъсирларини илмий асослаш бошланган. Ҳозирги даврда гирудотерапиядан кенг фойдаланадиган врачлар Россияда А.В. Чернух, Г.И. Никонов, А.Г. Абуладзе, С.Л. Заславская, И.Н. Шишкина, В.В. Савинова, И.П. Баскова, Г.Р. Исханян, О.Ю. Каменев, Ю.Я. Каменев ва бошқалардир. 144 Зулук сўлаги таркибидаги моддалар: гирудин, трипсин ва Плазмин ингибиторлари, альфа-химотрипсин ингибиторлари, химозин, субтилизин ва эластаза ва катепсин С, қон ивиш Ха омили, калликреин, гиалуронидаза, дестабилаза, апираза, коллагеназа, простаноидлар, гистаминсимон моддалар (В.А. Савинов,2002). Сўлак таркибидаги моддалар организм ички мухити доимийлигини таъминлашда, қон томир деворига, қон тўхтатувчи ва иммун тизимига таъсир қилади [1]. Замонавий тадқиқотлар исботладики, зулук тирик, мураккаб ва ўзига хос носпецифик таъсирловчи бўлиб, у нафақат “муаммоли орган” устидаги қонни механик олади, балки микроциркулятор ўзанга ўзининг моддаларини юборади [7]. Профессор К. Дьяконова 1868 йилда икки ойдан ортиқ вақт оч қолган зулук ошқозонидаги қон қолдиғини текширган. Ивимаган қон борлигини кўргна профессор зулукда қонни эритувчи модда бор деган хулосага келган [4]. Профессор К. Дьяконова фикри 1884 йилда Дж. Хайкрафт томонидан тасдиқланган. У зулук танасидан қон ивишини секинлаштирувчи моддани ажратиб олган, бу модда гирудин деб номланган. Олимлар зулук фойдали жиҳатлари унинг сўлаги таркибидаги моддаларга боғлиқ деган хулосага келганлар [6]. Ҳозирги даврда зулук қўйилган жойда қон томирлар кенгайиши, қолган жойларда торайиши, чуқур жойлашган аъзолардан қон айланиш язшиланиши ўтган асрда Г. Захарьин томонидан аниқланган, С. Заславская томонидан илмий исботланган (1940 й). Рефлектор, томир, гуморал механизмларга комплекс таъсир натижасида ташқи ва ички мухит турли патоген омилларига организм мослашувчанлиги кучаяди. Зулук муолажаси таъсирида гомеостаз тикланади, қон босими, қон таркибидаги глюкоза миқдори нормаллашади [7]. Захарин- Геда зонасидан импульслар орқа мия сегментларига узатилиб, вегетатив ва марказий асаб тизими функцияси рефлектор ўзгаради [2]. И. Шишкина маълумотига кўра, нейтрофилларнинг микробни ютиш хусусияти( фагоцитар фаоллик) икки- уч марта ошади [1]. Тадқиқотлар кўрсатишича, зулук сўлагининг атеросклероз касаллигида узоқ вақт танага кириши қорин аортаси атеросклерозининг 48 фоиздан 9% гача пасайишига олиб келган [1]. Зулук ишлаб чиқарадиган биологик фаол моддалар томирлар спазмини олиб, тўқималарни кислород ва бошқа озиқ моддалар билан таъминлайди, шишга ва оғриққа қарши таъсир қилади. Артериал, веноз ва лимфа томирларида циркуляцияни яхшилаб, ёғ алмашинувини меъёрлаштиради [5]. Гирудотерапия қатор касалликлар: юрак қон томир тизими касалликлари( гипертония касаллиги, стенокардия, юрак етишмовчилиги); нафас олиш тизими касалликлари (бронхит, бронхиал астма); овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари( яра, гастрит, гепатит, ич қотиши); хирургик касалликлар, урологик,неврологик касалликларда ишлатилади [1, 3, 8]. Марказий асаб тизими касалликла