ТУРКИСТОН МАТБУОТИ “ИЗҲОР УЛ-ҲАҚ” ЖУРНАЛИДА ИСЛОМ МАЪРИФАТИГА ОИД МАСАЛАЛАРНИНГ ЁРИТИЛИШИ ВА УНИНГ ЖАМИЯТНИНГ МАЪНАВИЙ-МАЪРИФИЙ ҲАЁТИГА ТАЪСИРИ

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of how the national press in Turkestan at the beginning of the 20th century covered ideas related to Islamic culture and enlightenment. The author reveals how Islamic morality, preservation of religious purity, religious reforms, issues of Sharia, and critical analysis of folk customs were reflected in the pages of newspapers and magazines organized within the framework of the Jadid movement. The journal “Izhar ul- Haq” was at the center of the analysis, and the content and essence of the articles published in it, the scientific potential of its authors, and materials related to fatwas on Islamic law were analyzed. The article extensively covers the efforts of the magazine to protect national values, increase religious literacy, combat ignorance, and develop the Muslim society. At the same time, it is noted that the organization of the "Fuqaha" society and its publication through this magazine addressed the general public on issues of jurisprudence and Sharia. Most importantly, 170 the article emphasizes the richness of the magazine's content and its role as an important source for modern religious studies, Islamic history, and Turkish journalism. Keywords: Izhar-ul-Haq magazine, Turkestan press, Jadid movement, Islamic culture, jurisprudential reforms, national awakening. “Изҳор ул-Ҳақ” журналининг сонларини кузатар эканмиз, ундаги мақолалар рукунларга бўлиб ёритилганини билиб оламиз. Журналнинг рукунлари орасида жумладан, “танбеҳ”лар, адабиёт, тавҳид, фиқҳ, ҳадис, фатво, тарих, сиёсий-ижтимоий соҳага оид мақолалар, шунингдек, идорага ташвиқ ва тавсиялар, мактублар, табриклар, эълонлар ҳамда обуна бўлиш шартлари ва журналнинг сотувдаги нархлари бериб борилган. Танбеҳлар рукнидаги мақолаларда “Изҳор ул-Ҳақ” журналининг камчиликлари, чоп этилган мақолалар юзасидан билдирилган салбий фикрлар, бахсталаб ўринларга муносабатлар қайд этиб борилган. Аксинча, табриклар рукнида фуқаҳо афгорининг нашри ҳақида илиқ фикрлар билдирилиб, журналнинг бугуни ва истиқболи учун самимий куйди-пишди муносабатлар билдирилган. “Изҳор ул-Ҳақ”нинг адабиёт рукнида – “Исмоил Ҳаққий”, “Қайғу”, “Ибрат”, “Мир Сидқий”, “Етим оғзидин”, “Уён Турон ҳақида” бундан ташқари қиссалар, ривоятлар, тазкиралар, марсиялар, шеърлар, ибратли тўртликлар, шунингдек адабиёт бўйича турли янгиликларни учратиш мумкин. Журналнинг савол-жавоб рукнини бевосита “Фуқаҳо жамияти” яъни таҳририят ўз зиммасига олган бўлиб, ширкатга келиб тушган савол ва мактубларга улар томонидан асосли жавоблар берилган. Шунингдек, фуқаҳо мамлакат ва хорижда кечаётган воқеалар таҳлили, турли фатволар, миллат учун хитобаларни ҳам бериб борган. Масалан, Сирожиддин Маҳдум Сидқий имзоси Фуқаҳо жамиятини таҳририятининг Ризо Нурийзоданинг “Тиш ямамоқ ва тилладин тиш қилмоқ, вафот этганда (тилла ёки кумуш) тишнинг молия важидин олмоқ хусусида қилғон истефтоси(фатвоси)га жавоби, Собиржон Ғанизода имзоси билан “Ибтидоий мактабларимизнинг тартибсизлиги ёҳуд тараққий йўли” сарлавҳали мақолаларини мисол келтирамиз. Мақолада XX асрнинг бошларида тиш тузатиш ёки тилладан қоплаш, вафот этган кишини тилла ёки қимматбаҳо тишларидан иқтисодий муаммоларни ҳал этиш учун фойдаланиш мумкинлиги хусусидаги муаммоларни ҳал этиш билан боғлиқ масалага жавоб берилганлган. Масалан, “ушбу замонларда тиш ямамоқ ва тилладин тиш қилмоқ, вафот этганда тишнинг молия важидин олмоқ хусусида қилинғон истефтосиға жавобда Туркияда Нўғайистон ва Бухоро-и Шарифда тиш ямаш масаласига оид китоблар ва рисолалар чоп этилганлиги” ҳақида айтиб ўтилган. Фатво қоидаларига риоя қилиниб, мазкур масала юзасидан Абу Ҳанифа, имом абу Юсуф ва Муҳаммадларнинг муносабатлари берган Фатволарини мисол қилиб келтирилган. Фатвода тилла тиш қўйиш ёки, тишни тилла билан ямашга оид бўлган ҳадислардан келтирилади ва тилла тиш қўйишга руҳсат берилганлигини асосланади. Бу фатводан хулоса қилиш мумкинки, замонавий тиббиётнинг ривожи ва унинг аҳоли ҳаётига кириб боришидаги иккиланишларни олдини олишга йўналтирилгани билан ажралиб туради. Журналда ижтимоий масалаларга диний нуқти назардан ечим 171 топиб берилмоқда. Бу билан эса, нафақат ахолини тиббий маданиятини юксалтириш балки, янги, замонавий тиббиётдан фойдаланиш каби масалаларнинг ечими берилган. Фиқҳ рукнида – “Тарғиб ас-салот”, “Масоил”, “Адои закот”, “Саховат”, “Танбеҳ”, “Савм ҳақида”, “Изҳори таассуф”, “Тарғиб ат-таровиҳ”, “Ийқоз ал-ихвон”, “Масала ал- фитр”, “Тўрт масала жавоби” шунингдек, таҳририятга келиб тушган фиқҳий масалалар бўйича фуқаҳонинг илмий ва шаръий жавоблари, яна фиқҳ бобида баъзи фиқҳий атамаларнинг ҳам истилоҳий ҳам луғавий маънолари кенг ёритиб борилган. Масалан, у “Ийқоз” деб номланган мақолада ислом дини ўз вақтида инқирозга юз тутган жамият ҳаётини қутқариш учун юборилган дин бўлиб, ХХ аср бошларида ҳам у таназзулга юз тутган Туркистон мусулмонлари ҳаётини яхшилаш учун бирдан-бир восита эканлиги таъкидланади. Муаллифнинг фикрича, бу муқаддас ишни амалга оширишда уламолар ислоҳчилик ролини ўйнашлари керак. Улар фақат ўз нафс