ВЕНЧУР ИНВЕСТИЦИЯЛАРИНИНГ ГЛОБАЛ ТЕНДЕНЦИЯЛАРИ ВА ЎЗБЕКИСТОН ТАЖРИБАЛАРИ

Аннотация

This article analyzes global trends in venture investments and Uzbekistan's experiences. It explores the primary directions of venture capital in the global market, technological changes in sectors, and the growing demand for ecotechnologies. The article discusses measures taken to develop venture capital in Uzbekistan, successful startups, and the importance of international cooperation. It also highlights the opportunities for effectively utilizing international experience and harmonizing global and local models. Recommendations are provided to accelerate the development of venture capital in Uzbekistan. Keywords: venture capital, global trends, innovative startups, Uzbekistan’s experience, technological changes, international cooperation, venture funds, investors, investment environment, development strategies. КИРИШ Глобал иқтисодиётнинг жадал ривожланиши ва технологик инновацияларнинг тезкор тараққиёти венчур инвестициялари бозорининг аҳамиятини сезиларли даражада оширди. Охирги йилларда венчур сармоялари инновацион стартаплар ва янги технологияларни қўллаб-қувватлашда асосий молиялаштириш манбаига айланиб бормоқда. Рақамли технологиялар, сунъий интеллект, биотехнологиялар ва экологик тоза энергия каби соҳалардаги ёш компаниялар венчур сармоядорларининг диққат марказида бўлиб, глобал венчур сармоялари ҳажми йил сайин ошиб бормоқда. Ўзбекистон ҳам ушбу глобал тенденциялардан орқада қолмасдан, инновацион тадбиркорлик ва венчур сармоялари соҳасида ўз тажрибаларини WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON 13 шакллантирмоқда. Мамлакатимизда иқтисодиётни диверсификация қилиш, технологик инновацияларни жорий этиш ва стартап экотизимини ривожлантириш бўйича қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Ушбу мақолада биз венчур инвестицияларининг глобал тенденцияларини таҳлил қилиб, Ўзбекистоннинг бу борадаги тажрибалари ва ривожланиш истиқболларини кўриб чиқамиз. Глобал иқтисодиёт тушунчаси замонавий дунёда турли давлатлар ўртасидаги иқтисодий алоқаларнинг кенг қамровли тармоғи бўлиб, у савдо, сармоя, меҳнат бозори ва технология алмашинуви орқали бир-бирига боғлиқ. Бу тушунча шундан далолат берадики, бир мамлакатдаги иқтисодий жараёнлар бошқа давлатлар иқтисодиётига ҳам таъсир кўрсатади ва шу тарзда глобал иқтисодий тизим шаклланади. Глобал иқтисодиётда барча мамлакатлар иқтисодий жараёнларда иштирок этиш орқали бир-бирига таъсир кўрсатиш имконига эга бўлади. Жаҳон иқтисодиётининг глобаллашуви асосий иқтисодий ресурсларнинг эркин ҳаракатланиши, яъни молия, технологиялар ва меҳнат ресурсларининг чегараларсиз алмашинувини кўзда тутади. Масалан, ХХРда ишлаб чиқарилган электроника маҳсулотлари бутун дунё бўйлаб сотилади ёки Европа Иттифоқида ишлаб чиқарилган автомобиль қисмлари АҚШда йиғилиб, глобал бозорга чиқарилади. Яна бир мисол – ҳинд мутахассислари томонидан кўрсатиладиган IT хизматлари бутун дунёдаги компаниялар томонидан харид қилинади. Бу жараёнда юзага келадиган ўзаро боғлиқлик ва ишлаб чиқариш тармоқлари дунё мамлакатларини ўзаро боғлиқ қилади. Глобаллашув натижасида давлатлар ўртасидаги иқтисодий чегаралар тобора очиқ бўлиб, дунё иқтисодиёти ягона тизим сифатида фаолият кўрсатмоқда. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Глобал иқтисодиётнинг ўсиши ва технологиялар соҳасидаги жадал ривожланиш натижасида, венчур инвестициялари кўплаб янги имкониятларни очиб бермоқда. Венчур сармоялари трансмиллий кўламдаги инновацион лойиҳаларни қўллаб-қувватлаб, мамлакатлар ўртасидаги иқтисодий алоқаларни янада мустаҳкамламоқда. Замонавий глобаллашув жараёнларида венчур инвестициялари кўплаб давлатлар иқтисодиёти учун стратегик аҳамият касб этмоқда. Бу молиялаштириш тури ҳам иқтисодий ривожланишга таъсир қилувчи омил сифатида, ҳам янги технологик тармоқларни шакллантиришда иштирок этмоқда. Бунинг натижасида, венчур сармоясининг моҳияти ва унинг турли таърифлари иқтисодий таҳлилларда турли ёндошувлар орқали ўрганилган. Венчур инвестициялари илк бор инновацион ва юқори таваккалчиликка эга лойиҳаларни молиялаштириш шакли сифатида ХХ асрнинг ўрталарида АҚШда “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9 -SON WWW.INFOCOM.UZ 14 пайдо бўлди. Илк таърифлардан бири венчур сармоясини "янги ва инновацион корхоналарга юқори хавф-хатар остидаги сармояларни киритиш" деб атаса, унинг бошланғич босқичлардаги таваккалчиликларни ўз ичига олиши таъкидланган (Frederick Terman, ХХ асрнинг ўрталари). Ҳозирги кунда венчур инвестициялари "янги технология ёки бозорлар учун катта потенциалга эга лойиҳаларни молиялаштириш воситаси, уларнинг юқори таваккалчилиги ва катта даромад олиш имконияти билан тавсифланади" деб таърифланади. Бугунги кунда венчур сармояси нафақат технологик стартапларни, балки экология, биотехнология, сунъий интеллект каби соҳа ва тармоқларни ҳам қўллаб-қувватлашга йўналтирилган. Масалан, инвестициялар соҳасидаги олимлардан Gompers ва Lerner ўз таърифларида венчур сармоясини "катта даражадаги эҳтимолий фойдага эришиш имконияти билан таваккалчиликка тайёрлик" деб таърифлайдилар. Ўзбекистонда венчур сармояси тушунчаси асосан