Criteria for assessing the foreign trade balance

Аннотация

This article systematizes the indicators of foreign trade balance efficiency, based on the state of the foreign trade balance in the countries of the world. In the foreign trade balance, the marginal cost of estimating the negative balance condition was determined and the existing situation in Uzbekistan was analyzed using these evaluation criteria. Keywords: The Foreign trade balance, active balance, passive balance, export, export quota, open economy, closed economy. Кириш Бугунги жаҳон мамлакатларининг ўзаро интеграцияси ривожланиб бораётган глобаллашув даврида, Ўзбекистон ташқи савдо балансини иқтисодий хавфсизлик нуқтаи назаридан баҳолаш, ва шу орқали мамлакат иқтисодиётига таъсир этувчи таҳдидларни олдиндан аниқлаш ва унга қарши зарур чора-тадбирларни ишлаб чиқиш бугунги кунда долзарб ҳисобланади. Шунингдек, кўпчилик халқаро рейтинг ташкилотлари мамлакатнинг жаҳон бозорида тутган ўрнини белгилашда ташқи савдо балансини баҳолаш индикаторларидан фойдаланишади. Бу индикаторлар эса инвесторларни қизиқтирувчи энг муҳим кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Яъни мамлакатнинг актив баланси қанчалик кўп бўлса, киритилган инвестицияларнинг кафолати ҳам шунча юқори бўлади. Шунга кўра, ташқи савдо балансини баҳолаганда, унинг самарадорлиги актив ёки пассив сальдо эканлиги билан белгиланади. Актив ва пассив баланс эса экспорт ҳамда импорт ўртасидаги фарқ билан ифодаланади. Шундай экан ташқи савдо балансини баҳолаганда, ТИФ операциялари билан боғлиқ барча ҳолатлар ва омиллар инобатга олинади. Шунинг учун, бугунги кунда мамлакатимизда олиб борилаётган иқтисодий ислоҳотлар импортни оптималлаштириш ва экспортни ҳар томонлама қўллаб-қувватлашга қаратилмоқда. Чунончи, муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2018 йил 28 декабрдаги Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига қилган Мурожаатномасида таъкидлаганидек, “...иқтисодиётимизни жаҳон бозорига интеграция қилиш ва экспортни қўллаб-қувватлаш устувор вазифадир. 216 Келгуси йили экспорт ҳажмини 30 фоизга ошириб, 18 миллиард АҚШ долларига етказишни мақсад қилиб қўймоқдамиз. Биз экспортга йўналтирилган иқтисодиётга ўтишимиз, ички бозорда рақобат муҳитини шакллантиришимиз зарур” [1]. Юқоридаги устувор мақсадларга эришишда экспорт квотаси кўрсаткичини ташқи савдо балансига боғлаган ҳолда баҳолаш ва доимий таҳлил қилиш методологиясини ўрганиш бугунги кунда долзарб аҳамиятга эга. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ташқи савдо балансида ижобий сальдога эришиш муаммолари кўп йиллар давомида олим ва сиёсатчиларни қизиқтириб келадиган масалалардан бири ҳисобланади. Сабаби, ижобий сальдо мамлакат тўлов балансининг асосий таркибий қисми бўлиши билан бир қаторда, ЯИМда ҳам ҳисобга олинадиган кўрсаткичлардан биридир. Шунга кўра, ташқи савдо балансидаги сальдо кўрсаткичи мамлакат иқтисодий хавфсизлигига таъсиридан келиб чиқиб баҳоланади. Иқтисодий назарияга кўра ташқи савдо балансида ижобий сальдо бўлиши мамлакатнинг ҳар жиҳатдан барқарорлигини таъминлайди. Бироқ, АҚШ, Буюк Британия, Франция каби капитал сиғими юқори бўлган ривожланган мамлакатларда мунтазам салбий сальдо ҳолати кузатилади. Шунга кўра айрим иқтисодчилар томонидан салбий сальдо мамлакат иқтисодиётига ижобий таъсир кўрсатади деган назария илгари сурилади ва бунга асос сифатида қуйидагилар келтирилади: - ички ишлаб чиқарилган ва импорт товарлари ўртасида эркин рақобат муҳити шаклланади. Бу эса, ишлаб чиқаришни янада ривожланишига, янги инновацияларни жорий этилишига хизмат қилади; - бозор хилма-хил товарларга тўйинади ва инфляция даражаси ўсишининг олди олинади; - қанча импорт кўп бўлса бу миллий валюта қадрининг тушишига олиб келади, натижада экспорт ҳажми ошади; - мамлакат ўзининг валюта резервлари орқали хорижий мамлакатларга инвестиция киритган ҳолда, арзон ишчи кучи ва хом ашё орқали нисбатан қиммат бўлмаган товарларни жуда кўп миқдорда импорт қилади. Бу ҳолатда, юқоридаги давлатларнинг ташқи савдо балансида салбий сальдо ҳолати кузатилиши мумкин, бироқ нисбатан арзон қийматга эга бўлган кўпроқ товарлар билан ўзининг зарур эҳтиёжини таъминлашга эришади. Шу билан бирга, монетаризм назариясининг асосчиси Фредрик Батсиат (1801- 1850) ўзининг қарашларида “Ташқи савдодаги салбий сальдо мамлакат учун аслида йўқотиш эмас, балки даромаднинг намоён бўлиши” деб таъкидлади. У ушбу қарашини қуйидагича изоҳлади, Ф. Батсиат Франциядан жуда кўп миқдорда винони 50 франкдан сотиб олиб, Англияга уни 70 франкдан экспорт қилганлигини ва Англиядан 50 франкдан кўмир сотиб олиб Францияда 90 франкдан сотганлигини билдиради. Мазкур ҳолатда Франциянинг ташқи савдо ҳисоботларида импортнинг кўпайганлиги акс этади, аслида эса экспорт қилинган шаробнинг Англияда сотилган фойдаси ҳисобига импорт кўпайган бўлиб, натижада 40 франк фойда кўрганлигини маълум қилади. Ф. Батсиат қўшимча қиладики, экспорт товарларидан олинган даромадлар ҳисобига импорт кўпаяди, бу эса салбий сальдони юзага келтиради. 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 217 Аммо, мамлакат иқтисодиёти учун зарарли ҳисобланмайди деган ғояни илгари суради [2]. Меркантилизм тарафдорлари ташқи са