Meaning, objective necessity and importance of Alternative financing

Аннотация

Мақолада муқобил молиялаштиришнинг моҳияти, объектив зарургили ва унинг аҳамияти Ўрганиб чиқилган. Муқобил молиялаштириш бозорининг ишлаш механизми тизимли таҳлил қилиб чиқилган. Краудфандинг турлари кўриб чиқилган. Краудфандинг моделларининг спектллари ва муқобил молиялаштиришнинг тўртта асосий турдаги жалб этиш занжири таҳлил қилинган Калит сўзлар: муқобил молиялаштириш, молиявий инжиниринг, лойиҳа, краудфандинг, краудплафторма, хайр-эҳсонга асосланган краудфандинг, мукофотга асосланган краудфандинг, жамовий улушга асосланган краудфандинг, жамовий кредитга асосланган краудфандинг. Кириш Молиялаштириш бозори капитализмнинг кўзгуси ҳисобланади. Бу молия эгалари ва бизнес учун молиялаштириш излаётганлар ўртасидаги муносабатларнинг барча ҳақиқатларини ўзида акс эттиради. Шунинг учун ушбу бозорнинг босқич ва шакллари, қандай ривожланганлиги, иқтисодиётда бозор муносабатларининг ҳолати билан бевосита боғлиқ. Охирги 10-15 йил давомида молиявий бозордаги тадқиқотчилар ва амалиётчиларнинг сўзлашувига "муқобил молиялаштириш" (alternative financing), "молиявий инжиниринг" (financial engineering), " молиявий инновациялар" (financial innovation), "финтех" (FinTech) сингари кириб борди. Бу янги молиявий воситаларни ва биржа савдолари технологияларини жадал ривожлантириш, шунингдек, Банк ва бошқа молиявий хизматларни тақдим этиш 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 30 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2019 yil жараёнининг жиддий технологиялашни билвосита исботлади. Бу, ўз навбатида, иккита параллел ва рақобатбардош тенденциялар билан белгиланади: а) мавжуд молиявий воситачиларга хизматлар кўрсатиш учун фаолият ва форматларни модернизация қилиш; б) муқобил молиялаштиришни ривожлантириш ва объектив зарурлигини янги босқичга олиб чиқиш. Шу билан бирга иккала тенденция ҳам молиявий бозорлар иштирокчилари ўртасидаги ўзаро муносабатнинг ижтимоий-иқтисодий тармоқ форматларидан фойдаланиш билан боғлиқ деб ҳисобласш мумкин. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Краудфандинг ҳақидаги илмий фикрнинг ривожланишига асосан Ж. Хау, И.А.Тян, П.Беллефлемм, П.Байек, П. Беллефалйм,Е.А.Панова, Т.Ламберт, Г.А.Хмелева, Г.Отливанская, Р. Коста, С.Суворов, сингари хорижлик олимлар ўз ҳиссаларини қўшганлар. Мисол учун Г.Отливанская ва П. Беллефалйм ўз илмий нашрларида краудфандингни турларга бўлиши билан фарқ қилишини ўрганиб чиққган[1,3]. П.Байек томонидан ўз илмий ишларида муқобил молиялаштириш бозорининг ишлаш механизми жуда чуқур таҳлил қилиб чиқилган[2]. Р. Коста краудфандинг феноменини кенг ўрганиб, краудфандинг барқарор ривожланиш даражасини, тадқиқотчилар ва жамиятнинг унга қизиқиши ортиб болаётганини ўз илмий ишларида таҳлил қилиб чиққан. Бунинг натижаси эса кўрсатадики, краудфандинг анъанавий молиявий тизимнинг ўзгартиришга олиб келади[4]. Е.А.Панова томонидан эса кичик бизнес вакиллари томонидан краудфандингдан файдаланиш ва краудфандинг категориялари таҳлил қилиб чиқилган. Краудфандингни кучли ва заиф томонлари аниқланган ва халқаро тажрибани иноботга олган ҳолда краудфандинг бозорини ривожланиш истиқболлари ўрганиб чиқилган[5]. Методология. Мантиқий фикрлашга асосланган қиёсий ва илмий таҳлил усуллардан фойдаланилган. Анализ ва синтез методларидан фойдаланиб, анализ қисм, ва йўналишлар бўйича таҳлил қилинган. Краудфангни объекти маълум бир қисм, ва йўналишларга ажратиб, уларнинг бутун, механизми, яхлит билан боғлиқликларини аниқлашга эътибор қаратилган. Синтез анализ методи орқали етган фикр, хулосаларни умумлаштириб. Краудфандинг системасининг мақсад ва вазифаларини қисмларга татбиқ этиб, краудфандинг реал ҳолатини бутун, система реал ҳолатига таққосланган. Шунинг учун мақолада синтез методи илмий мақоланинг концепцияси, мақсади ва вазифалари билан бевосита боғлиқдир. Юқорида эътироф этилган олимларнинг тадқиқотларини инобатга олган ҳолда, мақоламиз муқобил молия бозорида краудфандингни ислоҳ этишни концептуал, назарий ва амалий жиҳатларини таҳлил қилиб, ва уни янада ривожлантиришга бағишланган. Шу ўринда муқобил молия бозори асосларини такомиллаштириш орқали давлатнинг молиявий барқарорлигини ошириш бӯйича бир қатор хулоса ва таклифларни тақдим этишга ҳаракат қилдик. 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 31 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2019 yil Таҳлил ва натижалар Хўш муқобил молиялаштиришнинг моҳияти нимадан иборат? Унинг ишлаш механизмлари ва аҳамияти нималардан иборат? Шу билан бир қаторда муқобил молиялаштириш бозори анъанавий банк ёки капитал бозори молиясидан “дезинтермедиация” орқали фарқ қилиб, яъни технология асосида учинчи томон сармоясини инвесторлар ва кредиторлар ўртасида боғлаш орқали жалб этиш, бу, ўз навбатида, транзакцион харажатларни камайтириб ва молия бозор самарадорлигини ошириши ҳақида унутмаслигимиз лозим. Моқобил молиялаштиришнинг ишлаш жараёнини 1-расмда яққол кўришимиз мумкин. Яъни биз томондан бу жараён беш босқичга бўлиб чиқилди. Расм-1. Муқобил молиялаштириш бозорининг ишлаш механизми[2]