Особенности защиты интеллектуальной собственности в Республике Узбекистан

Аннотация

This article is discussed the protection of intellectual property in our country at present. As well as the protection of intellectual property rights in the framework of the World Trade Organization the methods used by WTO members and the requirements of the TRIPS agreement. Key words: World trade organization, intellectual property, trademark, counterfeit products, patent, copyright, related rights. Кириш Бугунги кунда интеллектуал мулк ҳуқуқини ҳимоялаш ҳар бир жамият тараққиёти учун муҳим саналади. Интеллектуал мулк объектига нисбатан ҳуқуқ эгасининг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, мамлакат иқтисодий ривожи учун катта амалий аҳамиятга эга. Контрафакт товарлар ва қароқчилик маҳсулотлари мамлакат иқтисодиёти ривожига салбий таъсир қилувчи омиллардан бири ҳисобланади[6]. Мамлатимизда интеллектуал мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш соҳасида, 2019 йил феврал ойига қадар, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасининг интеллектуал мулк агентлигини ташкил этиш тўғрисида» 2011 йил 24 майдаги ПҚ-1536-сон қарори билан, муаллифлик ва турдош ҳуқуқлар ҳимояси билан шуғулланувчи Вазирлар Маҳкамаси қошидаги Муаллифлик ҳуқуқи ўзбек агентлиги ва интеллектуал мулк объектларини рўйхатга олиш ва ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган Давлат патент идорасини бирлаштирган ҳолда ташкил этилган Интеллектуал мулк агентлиги ваколатли ташкилот ҳисобланган. Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигини такомиллаштириш зарурияти ҳисобга олинган ҳолда, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 8 февралдаги “Интеллектуал мулк соҳасида давлат бошқарувини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 4168-сонли 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил қарори билан ушбу агентлик Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги тизимига ўтказилди. Ривожланаётган ҳар бир мамлакат интеллектуал мулк тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ халкаро, ҳудудий ёки миллий ислохотларни амалга оширишда бир қатор жиддий ва чалкаш муаммоларга учрайди. Чунки, интеллектуал мулкни муҳофаза қилиш соҳасидаги муаммоларни ҳал килишнинг долзарблиги давлатларнинг ички ҳуқуқи ва халқаро битимларда уларнинг муайян ҳудуд билан боғлиқлигидан келиб чиқиб белгиланган, шу билан бирга, замонавий илғор технологияларнинг пайдо бўлиши интеллектуал мулк глобал тизимини вужудга келиши учун асос бўлди ва бугунги кунда интеллектуал мулк тизими кенг доирадаги ижтимоий муносабатларни амалга оширишини ўзида ифодалайдиган мақбул тартиботни талаб килмоқда. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Интеллектуал мулк ҳимояси масаласини алоҳида тадқиқот предмети сифатида бир қатор хорижий ва маҳаллий олимлар ишлари ўрганилиб, масаланинг халқаро ҳуқуқий асослари, интеллектуал мулк ҳимоясидаги ЖСТнинг институционал асоси, Интеллектуал мулк ҳуқуқларининг савдо жиҳатлари бўйича (ТРИПС) битимининг ўрни, интеллектуал мулк соҳаси объектларининг турлари ва уларни талқин қилишни ўрганишга эътибор қаратган. Акрамходжаева З.С. интеллектуал мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш усул ва воситаларини таҳлил қилиб, улар билан боғлиқ муносабатларни тартибга солувчи қонун нормаларини такомиллаштириш бўйича назарий ва амалий хулосалар ишлаб чиқишга эътибор қаратган бўлса[4]. Тошев Б.Н. эса, бозор иқтисодиётида интеллектуал мулк ва муаллифлик ҳуқуқини тартибга солувчи ҳуқуқларни ривожлантириш, соҳага оид халқаро актларнинг мазмун-моҳиятини ва уларни қўллаш ҳусусиятларини кўрсатиб берилган[5]. Рус тадқиқотчиси Н.Н.Карпова эса, интеллектуал мулк тушунчасига ўз муаллифлик таърифини бериб, уни ЖСТда ҳимоя қилиш бўйича ҳалқаро нормалар, шунингдек ТРИПС битимини бу соҳадаги бошқа битимлардан фарқини келтириб ўтган. Шу билан бир қаторда ривожланаётган давлатлар учун ЖСТга аъзо бўлиш интеллектуал мулк ҳуқуқини таъминлашда қуйидаги ижобий ва салбий жиҳатларини ажратиб кўрсатган. Хусусан, 1) интеллектуал мулк ҳуқуқини самарали ҳимоя қилиш инвестицион иқлимни яхшилаши, 2) интеллектуал мулк ҳуқуқидан фойдаланиш тушунчасининг ягона талқини ишлаб чиқилиши (бухгалтерия, солиқ ва молия ҳисоботларида интеллектуал мулкдан фойдаланиш ҳисобини юритиш билан боғлиқ ўзгартириш киритилиши), 3) маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб- қувватлаш, 4) ташқи савдода дискриминацион чоралардан ҳимоя қилиниши, 5) миллий интеллектуал мулк қонунчилигини халқаро қонунчилик билан уйғунлашиши, 6) миллий бозорда умум қабул қилинган товар белгиларини тан олиниши, 7) контрафакт ва қароқчилик маҳсулотлари миқдори камайишига олиб келади. Шу билан бир қаторда, Карпова томонидан ЖСТ доирасида янги аъзо бўлаётган ривожланаётган давлат учун интеллектуал мулк ҳимоясида қуйидаги салбий жиҳатлари келтириб ўтилган: 1) ташқи бозордаги юқори рақобатнинг юзага келиши; 2) саноат соҳасидаги илмий-техникавий экспертизага бўлган 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил талабларнинг камайши; 3) маҳаллий бозорда товар белгилари ўртасидаги юқори рақобат юзага келиши оқибатида миллий ишлаб чиқарувчиларнин