Совершенствование управления рисками в таможенной системе Республики Узбекистан

Аннотация

The article analyzes the growth rate of foreign trade turnover of the Republic of Uzbekistan, the concept of "risk" in the customs service, an increase in the number of citizens moving across the border of Uzbekistan, the introduction of a risk management system in customs authorities. As well as some problems and their solutions. Key words: foreign trade turnover, export, import, World customs organization, risk, customs control, risk management system, red corridor, green corridor, yellow corridor, blue corridor, risk profile Кириш Сўнгги йилларда мамлакатимизнинг жаҳон хўжалигига интеграциялашуви ва жалб этилаётган хорижий инвестициялар ҳажмининг кўпайиши республикага кириб келаётган ва чиқиб кетаётган товарлар, транспорт воситалари ва фуқаролар сонининг ортишига олиб келмоқда. Бу эса божхона органларига мавжуд куч ва воситалардан фойдаланган ҳолда назорат қилишнинг янгича шаклларидан фойдаланиш заруратини келтириб чиқармоқда. Президентимиз томонидан 2017 - 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида жисмоний шахслар учун божхона ҳудудига кириб келиш ва уни тарк этиш бўйича “яшил” ва “қизил” йўлак тизимини амалиётга татбиқ этиш вазифаси юклатилган эди. Шунингдек Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 22 январдаги “Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлаш йилида амалга оширишга доир Давлат дастури” тўғрисидаги 5308-сонли фармонида Божхона назоратида хавфни бошқариш тизими(ХБТ)ни жорий қилиш бўйича ишларни амалга ошириш келтириб ўтилган. 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил Мазкур ишларни амалга оширилишини шартли равишда уч босқичга бўлишимиз мумкин. Биринчи босқичда республикамиз чегара божхона постлари орқали ҳаракатланаётган фуқаролар учун “яшил” ва “қизил” йўлаклар жорий этилди[1]. “Яшил” йўлак — кириб келиш ва чиқиб кетиш жойларида махсус белгиланган, жисмоний шахсларнинг қўл юки ва кузатиб борилаётган багаждаги товарларни божхона чегарасидан олиб ўтиши учун мўлжалланган жой. “Қизил” йўлак — кириб келиш ва чиқиб кетиш жойларида махсус белгиланган, жисмоний шахсларнинг ёзма шаклда декларацияланиши лозим бўлган қўл юки ва кузатиб борилаётган багаждаги товарларни, шунингдек декларацияланиши жисмоний шахснинг ихтиёрига кўра амалга ошириладиган товарларни божхона чегарасидан олиб ўтиши учун мўлжалланган жой. Иккинчи босқичда, ХБТ мамлакатимиз ҳудудига кириб келаётган транспорт воситалари учун жорий этилди. Бунинг учун мавжуд маълумотлар асосида хавф профиллар шакллантирилади. Хавф профили — хавф соҳаси, хавф индикаторлари тўғрисидаги маълумотлар йиғиндиси, шунингдек хавфнинг олдини олиш ёки уни имкон қадар камайтириш бўйича зарур чораларни кўриш тўғрисидаги кўрсатмалар[2]. Учинчи босқичда, божхона хизмати томонидан белгиланган талабларга жавоб берувчи ташқи иқтисодий фаолият (ТИФ) субъектларига Ваколатли иқтисодий операторлар (ВИО) мақоми берилади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мазкур тизим мамлакатимизда янги бўлганлиги сабабли етарли даражада тадқиқотлар олиб борилмаган. Хорижлик тадқиқодчилар, жумладан А.А.Бухмастов, Е.А.Гусихина ва А.Н.Петровалар томонидан илмий ишлар олиб борилган. А.А.Бухмастов фикрича “Хавфни бошқариш – божхона назоратининг замонавий тамойили бўлиб, божхона органлари ресурсларидан оптимал фойдаланган ҳолда, самарадорликни камайтирмасдан, ортиқча бюрократизмдан ТИФ иштирокчиларини озод қилишни назарда тутади”. Шунингдек ХБТнинг элементлари сифатида қўйидагиларни келтиради: 1. Божхона чегараси орқали ҳаракатланаётган товар, транспорт воситалари ва шахслар ҳақида ахборотларни йиғиш ҳамда қайта ишлаш; 2. Хавфларни аниқлаш ва таҳлил қилиш; 3. Хавфни бошқариш бўйича чораларни амалга ошириш; 4. Қабул қилинган чораларни умумлаштириш ва таклифлар тайёрлаш. Шу билан бирга А.А.Бухмастов ушбу тизимда асосий муаммо 1- элементда эканлигини кўрсатади. Хусусан хавф профилини ишлаб чиқиш учун етарли даражада маълумотнинг мавжудлиги ва уни профил даражасига олиб чиқиш учун кетадиган маъмуриятчиликни келтириб ўтади[3]. ХБТ бўйича тадқиқод олиб борган Е.А.Гусихина фикрича хавф – бу божхона тўғрисидаги нормаларга риоя этилмаслигининг эҳтимоллиги. Шунингдек божхона органларида хавфни икки тури мавжуд эканлигини ажратиб кўрсатади: - Аниқланган хавф - божхона тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузиш содир этилганлигидан ва божхона органлари ушбу ҳолат тўғрисида маълумотга эга эканлигидан далолат берувчи факт ҳисобланади. 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил - Потенциал хавф - аниқланмаган, лекин унинг юзага келиши учун шароитлар мавжуд бўлган хавф [4]. Шунингдек россиялик иқтисод фанлари номзоди, доцент А.Н.Петрова томонидан ХБТни божхона назорати жараёнларига жорий этиш бўйича илмий иш олиб борилган. Унинг ўзига хослиги шундан иборатки, ХБТ объектларини алоҳида ажратиб кўрсатади, яъни: 1. Божхона назорати остидаги то