Эффективность стратегического управления предприятиями

Аннотация

The article studies theoretical and practical approaches to securitization of assets. The analysis of securitization of assets in the United States. The problems are studied and conclusions on them are drawn and the ways of the decision on introduction of processes of securitization of assets in Uzbekistan are offered.. Keywords: assets, securitization, securities, issue, risk, mortgage loan, auto loan. Кириш Тижорат банклари активларини секьюритизациялаш молия бозорининг истиқболли ва фаол ривожланиб борувчи механизмларидан бири бўлиб, бугунги кунда замонавий молиялаш воситалари орасида муҳим ўрин эгаллайди. Жумладан, мазкур молиявий деривативлардан самарали фойдаланиш тижорат банклари томонидан молиявий ресурсларга бўлган юқори талаб ва бўш пул маблағларининг чекланганлиги шароитида янада аҳамиятлидир. Мамлакатимиз иқтисодиётига инвестицияларни жалб этишда ресурсларнинг чекланганлиги ўз навбатида, тижорат банклари олдига самарали инвестицион фаолият йўналишларини танлаб олиш вазифасини қўяди. Бунда, мамлакатимиз тижорат банкларида секьюритизациялаш амалиётининг мавжуд эмаслиги қуйидаги зарурий шарт-шароитларнинг яратилиш зарурати билан изоҳланади: қимматли қоғозларни муомалага чиқаришнинг асоси сифатида хизмат қилувчи ликвидли қарз мажбуриятлари захирасини шакллантириш; бир қатор ихтисослашган молиявий институтлар фаолиятини йўлга қўйиш ва узлуксиз фаолиятини таъминлаш; фаол фаолият юритувчи фонд бозорини ташкил этиш ва бошқалар. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ПФ-4947-сонли фармонида тижорат банкларининг кредитлаш фаолиятини ривожлантириш бўйича «тижорат банклари томонидан ишлаб чиқаришни модернизациялаш ва кенгайтириш ҳамда уларнинг ишлаб чиқариш фаолияти учун хомашё ва материалларни cотиб олишда молиявий ресурсларга бўлган талабларини 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил қондириш мақcадида иқтиcодиёт ҳамда кичик бизнес cоҳаcи субъектларини кредитлаш ҳажмини 1,2 баробар ошириш»[1] каби вазифалар белгиланган. Мазкур ҳолат ўз навбатида, банк тизимини либераллаштириш шароитида тижорат банклари активларини секьюритизациялаш шакллари ва усулларини ишлаб чиқиш ҳамда такомиллаштириш бўйича назарий асосларни аниқлаштириш асосида мазкур амалиётни Ўзбекистон банк тизимига жорий этиш бўйича илмий асосланган аниқ амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш заруратини юзага келтиради. Бу эса, мазкур мақола мавзуси долзарблигини белгилайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Тижорат банклари активларини секьюритизациялаш жараёнининг концептуал асослари, унинг функциялари, шакл ва тамойиллари Л.Шварц[2], Ҳ.Перис, Е.Ҳартвуд[3], Ж.Гилл[4], А.Андреас[5], Ж.Барт, Тонг Ли[6], Х.Бэр[7] ва П.Роуз[8] каби хорижлик иқтисодчи олим ва мутахассисларнинг илмий ишларида тадқиқ этилган. Секьюритизациялашнинг тартиблашган битимларини эмпирик баҳолаш ва моделлаштириш бўйича тадқиқотлар МДҲ иқтисодчи олимларидан Н.Александрова[9], А.Рачкевич[10] ва М.Сухановларнинг[11] илмий ишларида ўз ифодасини топган. Активларни секьюритизациялаш амалиётининг айрим жиҳатлари И.Бутиков[12], Д.Ғозибеков[13], Н.Каримов, М.Ташходжаев[14] ва М.Мўминова[15] каби маҳаллий иқтисодчи олимлар томонидан тадқиқ этилган. Машҳур иқтисодчи олим П.С.Роуз томонидан «секьюритизация» тушунчаси активларнинг айланувчанлигини оширишга хизмат қилувчи механизм сифатида изоҳланади. Унга кўра, активларни секьюритизациялаш ноликвид активларнинг молия бозорида мустақил муомалада бўла оладиган ликвидли активларга айланиши ёки ўзгариши кўринишида намоён бўлади[8]. Шунингдек, Швециялик олим, Цюрих университети профессори Ханс Питер Бэрнинг таъкидлашича «Активларни секьюритизациялаш – бу энг янги молиялаштириш методикаси (услуби) бўлиб, унинг доирасида: табақалашган активларнинг кредит ташкилоти ёки бошқа корхона балансидан чиқарилиши; активларнинг махсус ташкил этилган юридик шахсга берилиши орқали юридик мустақиллигига эга бўлиши; қимматли қоғозларни чиқариш йўли билан халқаро пул воситалари бозорида унинг қайта молиялаштирилиши амалга оширилади»[7]. Иқтисодчи олим Стивен Шварц «Активларни секьюритизациялаш алкимёси» илмий ишида активларни секьюритизациялашни «секьюритизация ташкилотчисига хос бўлган рискларни бартарф этиш мақсадида секьюритизация ташкилотчиси дебиторлик қарздорлигининг тўлиқ ёки қисман ажратиш йўли билан инвестициялар бозорида кам харажат қилган ҳолда молияларни жалб қилиш салоҳияти»[2] сифатида кўриб чиқади. Шунингдек, маҳаллий иқтисодчи олималардан бири М.Мўминова ўзининг илмий тадқиқот ишларида «активларни секьюритизациялашда актив сифатида давлат дастурлари асосида берилган имтиёзли кредитлардан фойдаланишни таклиф этади»[15]. Шу ўринда, бугунгача мамлакатимизда банк активларини секьюритизациялаш бўйича алоҳида мустақил тадқиқот иши бажарилмаганлигини айтиб ўтиш зарурдир. Мамлакатимиз иқтисодчи олимлари томонидан эса, тижорат банклари активларини 1/2019 (