Актуальные вопросы финансирования высших учебных заведений

Аннотация

The article identifies problems related to improving the practice of financing higher educational institutions of the republic and develops scientific proposals aimed at solving these problems. Калит сўзлар: университет, институт, компания, тадбиркорлик, грант, контракт, давлат бюджети, илмий-тадқиқот ишлари, давлат-хусусий шериклик, франчайзинг. Кириш 2017-2021 йилларда Фзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида узлуксиз таълим тизимини янада такомиллаштириш, сифатли таълим хизматлари имкониятларини ошириш, меҳнат бозорининг замонавий эҳтиёжларига мос юқори малакали кадрлар тайёрлаш сиёсатини давом эттириш республикамизда таълим ва фан соҳасини ривожлантиришнинг устувор йўналишларидан бири сифатида эътироф этилган *1+. Фз навбатида, таълим ва фан соҳасини ривожлантириш мамлакат олий ўқув юртларининг фаолиятини халқаро андозалар талабларига жавоб берадиган даражада ривожлантириш заруриятини юзага келтиради. Улар фаолиятини ривожлантириш бевосита олий ўқув юртларининг моддий-техника базасини мустаҳкамлаш, профессор-ўқитувчиларнинг моддий манфаатдорлигини таъминлашга боғлиқ. Бу эса, ўз навбатида, олий ўқув юртларини молиялаштириш амалиётини такомиллаштириш заруратини юзага келтиради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Проф. А.Лялиннинг хулосасига кўра, олий ўқув юртларини молиялаштириш тизимини ривожлантириш инновацион иқтисодиёт учун кадрлар етказиб беришнинг зарурий шарти ҳисобланади [2]. О.Бланшарнинг фикрича, инновацион ишланмалар ялпи ички маҳсулотнинг ўсишини белгиловчи асосий омил ҳисобланади ва, ўз навбатида, инновацион ишланмаларнинг самарадорлигини таъминлашда уларни молиялаштириш харажатларининг даражаси муҳим ўрин тутади *3+. К. Цейкович томонидан амалга оширилган илмий-тадқиқотларнинг натижалари кўрсатадики, ўтган асрнинг охирида дунёнинг кўплаб мамлакатларида олий ўқув юртларини молиялаштиришда давлат-хусусий шерикликнинг ролини кескин ошганлиги қуйидаги сабаблар билан изоҳланади: 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2018 йил – ижтимоий секторнинг олий ўқув юртлари хизматларига бўлган талабининг ошганлиги ва инфратзилманинг ривожланганлиги; – хусусий компаниялар ва банкларнинг узоқ муддатли лойиҳаларга бўлган эҳтиёжларининг ошганлиги *4+. А. Силин ва В.Смирновалар олиб борган тадқиқотларнинг натижалари кўрсатадики, франчайзингнинг олий таълимни молиялаштиришдаги ўрни ва аҳамияти қуйидагилар билан белгиланади: – тадбиркорнинг капиталини франчайзернинг билими ва тажрибасига айирбошлашда фойдаланиш имкониятининг мавжудлиги; – маҳаллий бозорнинг ўзига хос хусусиятларидан тезкор фойдаланган ҳолда, франчайзининг бозорга кенг миқёсда кириб бориш имкониятининг мавжудлиги; – франчайзер билан онгли равишда рискка бораётган тадбиркорлар фаолиятининг фаоллашуви; – тадбиркорлик фаолиятини қисқа муддатда кенгайтириш имкониятининг мавжудлиги *5+. Юқоридаги иқтисодчи олимлар илмий қарашларидан келиб чиққан ҳолда, фикримизча, биринчидан, олий таълимда франчайзингнинг ҳуқуқий асосларини такомиллашиши франчайзерлар томонидан содир этиладиган қонунбузарликлар сонини камайтириш имконини беради, иккинчидан, олий таълим муассасаси – франчайзердан унинг товар белгиси (франшиза) остида фаолият юритиш ҳуқуқини қўлга киритган олий таълим муассасаси – франчайзи янги бўлинмалар очиш ва янги таълим хизматлари кўрсатиш имкониятига эга бўлади. Тадқиқот методологияси Илмий мақолада расмлар ва жадваллларни ёритишда тасвирий статистика усулларидан фойдаланилди. Молиялаштириш манбаларини таҳлил қилишда статистик гуруҳлаш усулидан фойдаланган ҳолда, ҳар бир манбанинг динамик ўзгаришига баҳо бердилди. Таркибий таҳлил усулидан фойдаланган ҳолда эса молиялаштириш манбаларининг умумий ҳажмида ҳар бир манбанининг ўзгариш сабаблари аниқланди. Таҳлил ва натижалар Фзбекистон Республикаси олий ўқув юртлари фаолиятини молиялаштириш амалиётини Тошкент давлат иқтисодиёт университети (ТДИУ) мисолида таҳлил қиламиз. Тошкент давлат иқтисодиёт университети республикамиздаги иқтисодиёт йўналишидаги етакчи олий ўқув юртларидан бири ҳисобланади. 1-жадвал маълумотларидан кўринадики, 2013-2017 йилларда Тошкент давлат иқтисодиёт университети фаолиятини молиялаштириш манбаларининг умумий ҳажмида таълимнинг тўлов-контракт шаклидан келиб тушган пул маблағларининг салмоғи ошиб борган. Бу эса, мазкур давр мобайнида контракт суммаларининг ошиб борганлиги билан изоҳланади ва умуман, бозор муносабатлари табиатига мос келади. Шунингдек, ушбу йилларда бюджет маблағларининг Тошкент давлат иқтисодиёти университети фаолиятини молиялаштириш манбаларининг умумий ҳажмидаги салмоғи пасайиб борган. Бу эса, мазкур давр мобайнида тўлов-контракт суммаларининг ва бюджет ташкилотини ривожлантириш жамғармаси 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2018 йил маблағларининг молиялаштириш манбаларининг умумий ҳажмидаги салмоғининг ошиб борганлиги билан изоҳланади. 1-жадвал Тошкент давлат иқтисодиёт университети фаолиятини молиял