КИЧИК САНОАТ ЗОНАЛАРИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ МОҲИЯТИ, АҲАМИЯТИ ҲАМДА ЖАРАЁН КЕТМА-КЕТЛИГИ

Аннотация

Ушбу мақолада кичик саноат зоналарининг тадбиркорлик субъектларини ривожлантириш бўйича хорижий тажрибаси кўриб чиқилади. Кичик саноат зоналари иқтисодий ўсишни рағбатлантириш, тадбиркорликка кўмаклашиш, инвестицияларни жалб этишда ҳал қилувчи ўрин тутади. Турли мамлакатлардаги амалий тадқиқотлар ва илғор тажрибаларни, шу жумладан ривожланган ва ривожланаётган иқтисодиётдаги муваффақиятли мисолларни таҳлил қилиш орқали ушбу мақола кичик саноат зоналарнинг бизнесни ривожлантиришга кўмаклашишдаги муваффақиятига ҳисса қўшадиган асосий омилларни ёритиб беради. Бундан ташқари, у кичик саноат зоналар билан боғлиқ муаммолар ва имкониятларни ўрганади, уларни барқарор ривожлантириш ва бошқариш учун самарали стратегиялар ҳақида тушунча беради. Калит сўз: Кичик саноат зоналари, бизнесни ривожлантириш, хорижий тажриба, тадбиркорлик, сармоя, иқтисодий ўсиш, барқарор ривожланиш, бошқарув стратегиялари. Республикамизда саноатни самарали ривожлантириш йўналишларидан бири кичик саноат зоналари (КСЗ) ҳисобланади. КСЗ давлат мулки обектларининг фойдаланилмаётган майдонлари, зарар кўриб ишлаётган, иқтисодий ночор ва паст рентабелли корхоналарнинг ишлатилмаётган ҳудудлари негизида яратилмоқда. КСЗлар давлат томонидан кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни реал қўллаб- қувватлаш ва уларни ривожлантиришни янги юқори босқичга кўтаришда муҳим аҳамият касб этмоқда. Индустриал паркларни ривожлантириш тарихи 1896 йилда биринчи бўлиб Англиянинг Манчестер шаҳрида Трафферд парки ташкил этилишидан бошланган ва у режалаштирилган муҳандис транспорт коммуникация саноат зонаси ҳисобланган. 1992-93 йиллар АҚШда Эко-индустриал парки консепсияси пайдо бўлди. Бу ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатувчи компанияларнинг бирлашуви бўлиб, улар ҳамкорликда бир вақтда ишлаб чиқариш ва экологик самарадорликка 95 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference эришишни мақсад қилиб қўйган. Кичик саноат зоналари иқтисодий ривожланишнинг, хусусан, тадбиркорликни ривожлантириш, инвестицияларни жалб этиш ва ишбилармонлик фаоллигини рағбатлантиришда муҳим омил бўлиб чиқди. Саноат парклари, саноат майдонлари ёки бизнес парклари деб ҳам аталадиган ушбу зоналар кичик ва ўрта корхоналар (КЎБ) ва бошқа тадбиркорлик субъектлари эҳтиёжларига мослаштирилган инфратузилма, объектлар ва хизматларни тақдим этади. Тадбиркорлик фаолияти учун қулай муҳит яратиб, КСЗлар саноат рақобатбардошлигини ошириш, инновацияларни рағбатлантириш ва бандлик имкониятларини яратишда муҳим рол ўйнайди1. Саноат зоналари тушунчаси 20-аср бошларида АҚШ, Германия, Япония каби мамлакатларда режалаштирилган саноат раёнларини ташкил этиш билан бошланган. Бироқ, фақат Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврда жадал урбанизация, саноатлаштириш ва иқтисодий ривожланиш туфайли замонавий саноат зонаси модели пайдо бўлди. Бутун дунё мамлакатлари саноат ўсишини рағбатлантириш, хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва иқтисодий фаолиятни марказсизлаштириш учун белгиланган саноат ҳудудлари муҳимлигини тан ола бошладилар2. Кичик саноат зоналари иқтисодий ривожланишда кўп қиррали рол ўйнайди, саноат фаолияти, инновациялар ва тадбиркорлик марказлари бўлиб хизмат қилади. Бу зоналар тадбиркорлик субъектлари фаолиятини қўллаб-қувватлаш учун ер, электр, сув, транспорт ва телекоммуникация каби муҳим инфратузилма ва коммунал хизматлар билан таъминлайди. Бундан ташқари, КЎБлар кичик ва ўрта бизнесга киришдаги тўсиқларни енгиб ўтиш ва ўз фаолиятини кенгайтиришда ёрдам бериш учун молиявий ёрдам, техник ёрдам, маркетинг ва тармоқ имкониятларини ўз ичига олган бир қатор хизматларни таклиф этади3. Кичик саноат зона - бу мамлакат ичида солиқ имтиёзлари, соддалаштирилган қоидалар, инфратузилмани қўллаб-қувватлаш ва бизнес жараёнларини осонлаштириш каби имтиёзлар орқали иқтисодий фаолият рағбатлантириладиган, лекин йирик миллий зоналарга нисбатан кичикроқ, маҳаллийлаштирилган миқёсда махсус ажратилган ҳудуд. Оддийроқ қилиб айтганда, бу маҳаллий ривожланишни 96 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference рағбатлантириш, инвестицияларни жалб қилиш, иш ўринлари яратиш ва муайян ҳудудларда (масалан, кичик шаҳарлар ёки чегара ҳудудларида) саноатни қўллаб-қувватлаш учун мўлжалланган махсус иқтисодий зонанинг (МИЗ) мини версиясига ўхшайди. Асосий хусусиятлар кўпинча қуйидагиларни ўз ичига олади:  у ерда фаолият юритувчи корхоналар учун солиқлар камайтирилади ёки йўқ;  импорт va экспорт учун тезроқ божхона тартиблари;  махсус инфратузилма (масалан, саноат парклари ёки логистика марказлари);  кўпроқ мослашувчан меҳнат ёки бизнес қонунлари. Мисол: кичик шаҳар арзон офис майдони, бепул интернет ва дастлабки беш йил давомида маҳаллий солиқларсиз таклиф қилиб, технологик стартапларни жалб қилиш учун иқтисодий зона яратиши мумкин. Кичик саноат зоналарини ривожлантириш бўйича хорижий тажриба: Жаҳон мамлакатлари кичик саноат зоналарини ривожлантириш ва бошқариш бўйича хорижий тажриба ва илғор тажрибаларга таянган ҳолда турли стратегия ва ёндашувларни қабул қилди. Масалан, Хитой, Ҳинд