Словообразование на основе заимствованных полуаффиксов персидских глаголов из эпоса Алишера Навои «Хайрат уль-Аброр»

Аннотация

In this article, there are described verbal semi afiixes as -kaš, -sāz, -namāy, -xāh, -paẕīr, which are met in the words of the poem “Khayrat al-abror” by Alisher Navoi. New built words with these semi affixes in the Turkic language is analyzed. Keywords and expressions: nominal semi affix, verbal semi affix, word-building, verb root of present time, compound verb, model word-building. Ҳозирги замон форс тилида яримаффикс- С.А. Алиев5 , О.М. Сотова6 , эрон олими ларнинг икки тури, яъни исмий ва феълий И.Калбосий7ларнинг ишлари шулар жумласи- яримаффикслар бўйича бир қатор тадқиқотлар дандир. Аммо классик форс тилида яримаф- олиб борилган. Ўзбек эроншунос олимлари А. Қуронбеков1, Г.У. Мираипова2, рус эроншу- нос олимлари Ю.А. Рубинчик3, Л.С.Пейсиков4, 4 Пейсиков Л.С. Очерки по словообразованию персид- ского языка. –М., Из-во Московского университет,а 1973. 5 Алиев С.А. Полуаффиксаци яв системе словообразов-а 1 Quronbekov A. Fors tili leksikologiyasi. –T., 2009. ния современног оперсидского языка. АКД. –М.,1985. 2 Мираипова Г.У. Развитие лексики современного персид- 6 Сотова О.М. Основные структурно-семантические особенности терминообразования в современном ского языка в период после исламской революции (на ма- териалах газетно-журнальной периодики). КД. –Т., 1994. персидском языке. КД. –М., 2008. 3 Рубинчик Ю.А. Грамматика современного литератур- 7 Kalbāsi Irān. Sāxt-e ešteγāγi-ye važe dar zabān-e fārsi-ye ного персидского языка. –М.2001. emruz. –Tehrān,1992. 48 SHARQ M ASH’ALI ф икслар мавжуд бўлганлиги ҳақида маълумот- Ḥātami Ṭāyīġa bir āzādavaš лар учратмаймиз. О.Касимов1нинг тадқиқот Dedi ki: Ey himmatiŋ āzādakaš. (Ḥayrat ul-abrār, ишида яримаффикслар хусусиятига эга бўлган 31/1) Бу байтда шоир āzādakaš “нозик табиатли”3 кўпгина воситаларни аффикслар қаторида кў- маъносида талқин қилинади. Форс тилида рилганини кузатишимиз мумкин. бундай сўз луғатларда учрамади. Демак, шоир Тадқиқотимиз натижасида классик форс бу сўзни модел асосида янги маъно билан ҳосил тили давридаги асарларда феълий ва исмий қилган ва уни “озод қилувчи” маъносида талқин яримаффикслар орқали ясалган кўплаб сўзлар- ни учратдик. Шу жумладан, классик форс қилиш мақсадга мувофиқ деган фикрдамиз. тилида “Фоний” тахаллуси билан ижод қилган Xudnamā muxanna ṡvašlarniŋ duny ā zīynati Алишер Навоий ҳам ўзининг туркий тилдаги iktisābida ḥiylasāzliqlari va ĵānfidā muḥabbatkašlarniŋ dīn quvvati ḥisābida sarandāzliqlari… асарларида форсий яримаффикслар қатнашган (Ḥayrat ul-abrār, 52/0) сўзларни юқори маҳорат билан қўллаган. Muḥabbatkaš сўзининг маъноси луғатларда Шундай асарларидан бири “Хамса”нинг “Ҳай- учрамади. Демак, шоир модел асосида янги сўз рат ул-аброр” достонидир. Алишер Навоий ҳосил қилган ва ушбу жумлада “муҳаббат ушбу достонда -kaš, -sāz, -namāy, -xāh, -fišān (- аҳли”, “муҳаббат майидан тотганлар” маъно- afšān), -rēz, -paẕīr, -sanĵ, -pāš, -parast, -baxš, -navard, -dār, -band, -pōš, -ĵōy, -rav, -furūz,-navāz, -xēz, -nišīn сида қўлланилган. ва шу каби бир қатор феълий яримаффикслар «He»si haālk etgali qulālbvaš, орқали ясалган сўзлардан фойдаланади ёки Mahlika qalbi ara quāllbkaš. (Ḥayrat модел асосида ўзи янги сўзлар ясайди. Бу бир ul-abrār, 1/23) томондан Навоий даврида маданиятимиз Ушбу байтдаги qullābkaš сўзининг маъноси ҳам луғатларда учрамади. Демак, бу сўз ҳам муштараклигидан далолат берса, иккинчи томондан яримаффикслар билан сўз ясаш ўта шоир томонидан ҳосил қилинган бўлиб, маҳсулдор ва кенг имкониятларга эгалигини “қармоқ солувчи” деган маънода ишлатилган. кўрсатади. Ушбу яримаффиксларнинг асл Булардан ташқари, dilkaš (14/34, 14/46, маъносини ҳамда уларнинг сўз ясашдаги 14/63, 15/58 ва б.) “дилни ўзига тортадиган, маъносини очиб бериш орқали туркий тилга ёқимли, севимли, марғуб”4, kamānkaš (36/64) ўзлаштирилган форсий сўзларнинг маъносини “камон отувчи”5, nālakaš (19/33) “фиғон қилув- тушунишга ёрдам беради. чи, нола қилувчи”6, raqamkaš (17/0) “ёзадиган, Қуйида достонда учраган яримаффикс- битадиган”7, sarkaš (10/15, 18/27 ва б.) “бош ларнинг баъзиларини кўриб чиқамиз: бермас, ўжар; эрка ёр, севикли маъшуқа”8, ﺶﮐ- -kaš яримаффикси “тортувчи”, “қи- šu’lakaš (38/40) “юзланувчи, ҳароратлантирув- лувчи”, “солувчи” маъносида (نﺪﯿﺸﮐ kašidan чи”9 каби ﺶﮐ- -kaš га тугайдиган сўзлар уч- 1) “давом эттирмоқ”, “чўзмоқ”; 2) “тортмоқ”; 3) райди. Уларни яримаффиксларга киритиб бўл- “ром қилмоқ”; 4) “олиб бормоқ”; 5) “азоблан- майди, чунки улар қўшма феълларнинг ҳозир- моқ”; 6) “рўйхатга олмоқ”; 7) “расм солмоқ”; 8) ги замон негизи отлашиб келишидан ҳосил “ўлчамоқ”; 9) “ичмоқ”; 10) “чиқармоқ”; 11) “бермоқ (ҳадя)”; 12) “сурмоқ”; 13) “солмоқ (овқат)”; 14) “ёймоқ”; 15) “чекмоқ (сигарет)”; 3 Фозилов Э.И. таҳрири остидаги Алишер Навоий 16) “бормоқ” 2 феълининг ҳозирги замон асарлари тилининг изоҳли луғати. Т.2. –Т.: “ФАН”, негизи). 1983. –Б.508. 4 Ўша луғат, Т.1. –Б.487. 5 Ўша луғат, Т.2. –Б.96. 1 Касимов О. Суффиксальное словообразование имен 6 Ўша луғат, Т.2. –Б.474. существительных в “Шахнаме” Абулкасима Фирдоуси. 7 Ўша луғат, Т.2. –Б.614. АКД.