ШАРТ КОМПОНЕНТЛИ ГИПОТАКСЕМАЛАРНИНГ СЕМАНТИК ВА КОММУНИКАТИВ-ПРАГМАТИК ТУРЛАРИ ҚИЁСИЙ ТАДҚИҚИ

Аннотация

Мазкур мақолада шарт компонентли гипотаксемалар вербализаторларининг семантик ҳамда коммуникатив-прагматик жиҳатлари, уларни коммуникатив-прагматик типларга таснифлаш баён этилган. Annotation: This article describes the semantic and communicative-pragmatic aspects of verbalizers of conditional sentences, and their classification into communicative-pragmatic types. Калит сўзлар: коммуникатив-прагматик, синкретик, мутлақ қамровли, номутлақ қамровли, мустасноли, номустасноли. Key words: communicative-pragmatic, syncretic, absolute coverage, non-absolute coverage, exceptional, non-exclusive. Маълумки, жаҳон тилшунослигида шарт муносабатлари ифодаланиши турли нуқтаи назардан ўрганилган: синтактик, семантик, стилистик, лингвокогнитив, лингвокультурологик, коммуникатив-прагматик ва бошқа ѐндашувлар. Хусусан, шарт компонентли гипотаксемаларнинг семантик ва коммуникатив-прагматик жихатларининг таҳлилига эътиборни қаратамиз. Типологик қиёсга тортилган тилларда шарт компонентли гипотаксемалар вербализаторларининг семантик жиҳатлари таҳлилига асосланган ҳолда, уларни асосан қуйидаги 2 та семантик типга таснифлаштириш мақсадга мувофиқ: 1) соф ШКГни воқелантирувчи вербализаторлар (уларда соф шарт семантикаси ифодаланади, масалан, инглиз тилида: If I go back they’ll make me get operated on and then I’ll put me in the line all the time.1 ўзбек тилида: Агар бирон дўконда дўкончи ичкилик сотса, қаттиқ жазога тортилишини уқтирган эди.2 2) синкретик (қоришиқ) ШКГни воқелантирувчи вербализаторлар (уларда шарт семантикаси ва яна бошка семантика(лар) билан қоришади), масалан: инглиз тилида: ‘I am going to sit here, as long as I think proper, ma’am,’ rejoined Mr. Bumble. 3, I’ll go back whenever you want.4 ўзбек тилида: Қачон Фарғона томонларга йўли тушса, албатта уни бир зиёрат қилиб, дуосини олиб ўтарди. 5 Орадан сал вақт ўтгач, савдар кирди.6 (шарт + пайт); инглиз тилида: You will be punished subject to the crimes you have committed.7 ўзбек тилида: Агар босқинчиларни топиб жазо бермасангиз, мен подшоҳ ҳазратларининг ҳузурларига паноҳ истаб кетишга мажбур бўлурмен!8 (шарт + 1 E. Hemingway. А Farewell to Аrms. – Л.: Просвещение, 1971.p 26. 2 С.Ахмад. Уфқ. Трилогия. Т.: Адабиёт ва саньат нашриёти, 1976. 222 б. 3 Ch. Dickens. Oliver Twist. Penguin Books Paperback, 2003. p 420. 4 E. Hemingway. А Farewell to Аrms. – Л.: Просвещение, 1971. p 176. 5 С.Ахмад. Уфқ. Трилогия. Т.: Адабиёт ва саньат нашриёти, 1976. 17 б. 6 П.Қодиров. Юлдузли тунлар.Т.: Ўқитувчи нашриёт матбуоти, 2018. 214 б. 7 The New York Times. May. 21, 2009 8 Юқоридаги манба 9 б 112 огоҳлантириш); инглиз тилида: The more you value your number one, the more careful you must be of mine. 9 ўзбек тилида: Ўртоғининг келганига қанчалик қувонган бўлса, опасининг келгани уни шунча ташвишга солганди. 10(шарт + ўлчов-даража); инглиз тилида: You'd better take the keys in case I'm out11. ўзбек тилида: Агар астойдил уринсак, мушоҳада орқали ҳам фикр-мулоҳазаларимизни ўртоқлашишимиз мумкин.12 (шарт + тавсия); инглиз тилида: It was surprising the government was re-elected, given that they had raised taxes so much. ўзбек тилида: Гарчи Эдигей ётиш олдидан тоза ҳавога чиқиб айланиб келган бўлсада, уй эгалари унга қулай иссиқ кўрпа-тўшак солиб, меҳмон отангдан улуғ деб махсус сақлаб қўйилган чойшаб солиб берган бўлсалар ҳам янги ўринда ҳа деганда ухлай олмади.13 (шарт+тўсиқсизлик);. инглиз тилида: As is the workman, so is the work.14 ўзбек тилида: Уста қанақа бўлса, шогирд ҳам шунақа. (шарт+қиёслаш); инглиз тилида: Unless you find something else I’m afraid you will have to go back to the front.15 ўзбек тилида: Самарқандни олганидан кейин сўзидан қайтсаю, Зуҳра бегимни мана бу қоронғи тунда ўкириб йиғлаётган аёлнинг аҳволига солсачи? 16(шарт+ҳадик); инглиз тилида: They prepared more vegetables in case there were vegetarians among the guests.17 ўзбек тилида: Агар Турсунбойни сал иситма олиб қолса, эр-хотин уйқу нималигини унутишар, бошидан нари кетишолмасди.18 (шарт+сабаб); Навоийнинг ҳузурига кирган бўлса, бошқа кўп нарсаларни ҳам айтиб берган бўлиши керак. (шарт+гумон); инглиз тилида: I would have done it if I had had more time yesterday.19 ўзбек тилида: Ўшда мен рози бўлсам, эҳтимол кейин Аҳмад Танбал сизга бунча ёғийлик қилмас эди.20 (шарт+армон қилиш); инглиз тилида: I could go to Spain if there was no war. 21 ўзбек тилида: Йўл нишаб бўлса-ю, шамол орқадан эсса, чопқир отлар янада тезроқ учиши мумкин бўларди.22 (шарт+ҳаёл қилиш); ўзбек тилида: Агар уни ўлдирмасанг, сени ўзим ўлдираман.23 (шарт+таҳдид); Инглиз ва ўзбек тилларида гипотаксемалар вербализаторларининг коммуникатив-прагматик жиҳатлари таҳлилига асосланган ҳолда, уларни асосан қуйидаги 6 та коммуникатив-прагматик типга таснифлаштиришга асос бор: 1) “ижобий шарт компонентли гипотаксема семантикаси”ни воқелантирувчи вербализатор типлари(улар орқали коммуникатив-прагматик интенцияда ифодаланган воқелик тавсифи фақат ижобий бўлади), масалан; инглиз тилида: I knew 9 Юқоридаги манба 508 б 10 С.Ахмад. Уфқ. Трилогия. Т.: Адабиёт ва са