Частное финансирование высшего образования: теория и практика

Аннотация

The article assesses the role and trends of private financing (students, parents, educational loans, etc.) in financing higher education institutions. The survey was conducted among students of four universities of our country. The collected statistics are based on econometric analysis using the Pearson-K-syern compliance test and the arithmetic methodologies. Based on the scientific results obtained, scientific conclusions and recommendations were developed. Калит сўзлар: олий таълим тизими, молиялаштириш, таълим тўлови, кунлик харажатларни қоплаш, ота-оналарнинг молиявий кўмаги, таълим кредити. Кириш Кейинги йилларда мамлакатлар олдида турган муҳим ва долзарб масалалардан бири бу – малакали ишчи кучи қатламини кенгайтиришдан иборат бўлмоқда. Бу борада эса, олий таълим тизими асосий локомотив вазифасини бажариб берувчи омилга айланиб улгурган. Ижтимоий соҳа хизматларини қамраб олиш миқёсини ошириш учун бюджет маблағларидан регрессив тарзда фойдаланишни тақозо этмоқда. Натижада иқтисодиётдаги солиқ юки ортиб, ижтимоий соҳа субъектларининг молиявий мустақиллиги тўлиқ таъминланмасдан қолмоқда. Бугунги кунда, ижтимоий йўналтирилган харажатларни ривожланган мамлакатлар нафақат бюджет, балки бюджетдан ташқари манбаларидан кенг фойдаланган ҳолда амалга оширмоқдалар. Жаҳон амалиётидан кўринадики, ижтимоий соҳани молиялаштиришда бюджетдан ташқари маблағлардан кенг фойдаланиш мақсадида давлат ва хусусий шериклик амалиёти ривожлантириш жадал тус олмоқда. Бу эса ўз навбатида, ижтимоий 5/2018 (№ 00037) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2018 йил хизматларни хусусий сектор маблағларидан самарали фойдаланиш имкониятларини вужудга келтиради. Шунингдек, ижтимоий соҳани молиялаштиришда ижтимоий хизматларни бирламчи ва иккиламчи тарзда шакллантириб, иккиламчи турдаги хизматлар учун хусусий секторни кенг жалб қилиш мақсадга мувофиқ Фикримизча, ҳозирги замонавий шароитда ОТМларининг молиявий имкониятларини янада мустаҳкамлаш алоҳида аҳамият касб этади. Дарҳақиқат, олий таълим тизими иқтисодий ўсиш учун малакали ишчи кучи билан таъминлаш ҳамда инновацияларни шакллантиришда ҳал қилувчи ролга эга. Шу боисдан, мамлакатимизда истиқболли чора-тадбирлар амалга оширилди ҳамда кейинги йилларда ўзининг янги босқичини намоён қилмоқда. Ушбу жараёнларда давлат томонидан амалга оширилаётган туб ислоҳотлар муҳим аҳамият касб этмоқда. Жумладан, 2017 йил 7 февралда Фзбекистон Республикаси Президентининг “Фзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракат- лар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли Фармонининг тегишли устувор йўналиш- ларида ўз аксини топди. Бунинг натижасида, Фзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 20 апрелдаги “Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-2909-сонли қарори ўта муҳим аҳамиятга эга бўлди. Ушбу қарорда қатор янгиланишлар белгилаб берилди, улар қаторида 2017-2021 йилларда босқичма-босқич ОТМларига талабалар қабул қилишни 18 фоизгача ошириб бориш кўзда тутилган. Бундан ташқари, Фзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 26 сентябрдаги “Олий таълим муассасаларига кириш учун номзодларни мақсадли тайёрлаш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги ПҚ-3290-сонли қарори мазкур масаланинг айниқса долзарб эканлигини ўзида намоён этади. Қайд этиб ўтилганидек, талабалар қабулининг ошиши уларни қабул қилувчи ОТМларнинг салоҳиятлари ва молиявий имкониятларини илмий жиҳатдан тадқиқ этиш заруратини вужудга келтирмоқда. Шу билан бирга, талабалар томонидан тўланадиган таълим тўлови ва бошқа харажатларнинг тенденцияларини эконометрик ўрганиш ҳамда уларнинг таълим жараёни натижаларига бўлган таъсирини аниқлаш ва баҳолашнинг долзарблиги кишида шубҳа уйғотмайди. Шу боисдан, олий таълим тизимини молиялаштиришда талаба (хусусий манба)лар томонидан қопланадиган харажатларнинг иқтисодий жиҳатдан баҳолаш мазкур мақоланинг тадқиқот объекти бўлиб ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Олий таълим тизимини молиялаштиришда таълим тўловларини тўлаш ҳамда бошқа харажатларни қоплашда хорижий мамлакатларда турли тажрибалар шаклланган. Жумладан, мамлакатимизда ҳам таълим тўловининг тўланишида ота- оналарнинг даромадлари, тижорат банкларининг таълим кредитлари ёки шу каби бошқа хусусий маблағлар ҳисобидан амалга оширилади. Биз қуйида олий таълим тизимини молиялаштиришнинг хорижий тажрибаларига нисбатан чет эллик олимларнинг илмий ёндашувлари ва тадқиқотлари тўғрисида тўхталиб ўтамиз. Х.Х. Режапов (2017) томонидан таълим кредити бўйича ўзининг тадқиқотини олиб борган. Ушбу тадқиқоти доирасида таълим кредити моҳияти, шакллари ва 5/2018 (№ 00037) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2018 йил моделлари қиёсий таҳлил қилиб берилган. Фзбекистонда таълим кредитини беришни такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Аксарият давлатларда олий таълим тизимини молиялаштиришнинг учта шакли мавжуд. Жумладан, Кларк (2014) қайд этиб ўтадики,