TILSHUNOSLIKDA SOHALAR TERMINOLOGIYASINING ILMIY-NAZARIY VA METODOLOGIK ASOSLARI

Аннотация

Ushbu maqola tilshunoslikda sohalar terminologiyasining ilmiy-nazariy va metodologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada terminologiyaning ta'rifi, strukturasini o‘rganish va terminologik tizimlar haqida ma'lumot berilgan. Shuningdek, terminologiyani o‘rganish uchun komparativ tahlil, korpus tahlili va onlayn resurslardan foydalanish kabi metodologik yondashuvlar ko‘rib chiqilgan. Muallif, soha terminologiyasining rivojlanishi, yangi terminlarning yaratilishi va xalqaro terminlarning qabul qilinishi jarayonlarini ham ta'kidlaydi. Ushbu maqola, tilshunoslikda terminologiyaning ahamiyatini va uning fan va texnologiyalarni rivojlantirishdagi rolini ochib beradi. Natijada, maqola tilshunoslik sohasida terminologiya masalalariga e'tiborberishning dolzarbligini ko‘rsatadi. Kirish. Terminologiya, tilshunoslikning muhim bir bo‘lagi bo‘lib, har bir soha o‘ziga xos terminologik tizimga ega. Bu tizimlar orqali soha ichidagi tushunchalar va bilimlar aniq ifodalanadi. Til, terminologiyaning rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi, chunki har bir termin ma'lum bir til tizimida shakllanadi. Terminologiya, nafaqat tilni, balki fan va texnologiyalarni rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Terminologiya, ilmiy va texnik sohalarda aniq va ravon muloqot uchun muhim vosita hisoblanadi. Terminlarni standartlashtirish jarayoni, ilmiy muloqotni soddalashtiradi va tushunmovchiliklarni kamaytiradi. Ushbu maqolada tilshunoslikda sohalar terminologiyasining ilmiy-nazariy vametodologik asoslari keng yoritiladi. Termin bilan tushuncha o‘rtasidagi bog‘liqlikdan tashqari, zamonaviy terminologiyada terminlarga muvofiq bo‘lishi kerak bo‘lgan bir qator boshqa muhim talablar ajratib ko‘rsatiladi: bir ma'nolilik, aniqlik, adabiy til me'yorlariga moslik, qisqalik, hissiy va ekspressivlikning yo‘qligi, motivatsiyalilik, tizimlilik va boshqalar. Ushbu shartlar ideal holatda terminlarga qo‘yiladigan talablarni ifodalaydi, ammo amaliyotda ushbu talablarni bajara olmaydigan terminlar ham mavjud bo‘lib, ular tushuncha maqsadlarini muvaffaqiyatli amalga oshiradi. Shunday qilib, turli talablarning majburiyligi masalasi hozirgi kunda juda muhokama qilinadigan masala bo‘lib qolmoqda. Masalan, bir ma'nolilik talabi konkret terminologik tizimlarni o‘rganish jarayonida inkor etiladi, chunki polisemiya juda keng tarqalgan hodisadir [1]. Bugungi kunda bir ma'nolilik terminning majburiy sharti emas, balki har qanday terminologik tizim uchun intilish holati ekanligi to‘g‘risida fikr yuritilmoqda; amaliyotda esa bir ma'nolilik terminning "har bir terminologik soha sharoitlari tomonidan qo‘yilgan cheklovlar orqali" erishiladi [2]. Biroq shuni ta'kidlash kerakki, ko‘plab hollarda hatto bitta terminologik soha ichida ham termin bir emas, bir nechta leksik ma'noga ega bo‘lishi mumkin, chunki terminning ma'nosi, bir tomondan, tegishli tushunchaning obyektiv mazmuni bilan, ikkinchi tomondan esa, tadqiqotchining maxsus tushunchaning mazmuninianiqlashtirish maqsadida kiritgan muayyan subyektiv jihatibilan belgilanadi [3]. Aniqlik talabi ham munozarali hisoblanadi. Bizning fikrimizcha, eng to‘g‘ri nuqtai nazar shundaki, terminning aniqligi avvalo terminni ishlatishda aniqlik orqali erishiladi. Aniqki, noaniqlik vanoaniq ma'no terminlarshakllanishi yoki qayta talqin qilinishi davrida xosbo‘ladi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Terminologiyaning nazariy asoslari. Terminologiya — bu ma'lum bir soha yoki faoliyatga oid maxsusatamalar to‘plami. Uning nazariy asoslari quyidagilarni o‘zichiga oladi: • Terminlarning ta'rifi: Terminlar — bu o‘ziga xos bilimlarni ifodalovchi so‘zlar yoki iboralardir. Ular aniq va ravshan tushunchalarni ifodalash uchun mo‘ljallangan. Terminlarning ta'rifi ularning funksional vazifasinibelgilaydi. • Terminlarning strukturasini o‘rganish: Har bir terminning tuzilishi, uning morfologik, sintaktik va semantik jihatlari o‘rganilishi kerak. Terminologiyada morfologik tahlil atamaning qismlari va ularning o‘zaroaloqalarini aniqlashgayordam beradi. • Terminologik tizimlar: Har bir soha o‘z terminologik tizimiga ega. Bu tizimlar ichida atamalar o‘rtasidagi munosabatlar, sinonimlar, antonimlar va boshqa leksik aloqalar o‘rganiladi. Terminologik tizimlarning tuzilishivadinamikasi, soharivojlanishiga bog‘liqholdao‘zgaradi. Terminologiyaning metodologik asoslari. Terminologiyani o‘rganish uchun bir qator metodologik yondashuvlar mavjud: • Komparativ tahlil: Turli tillardagi terminlarni taqqoslash orqali ularning o‘zaro aloqalari va farqlarini aniqlash mumkin. Bu yondashuv, xususan, xalqaro terminlarni o‘rganishda muhimdir. Komparativ tahlil yordamida global kontekstdagi terminlarning qabul qilinishi va moslashtirilishi jarayonlari o‘rganiladi. • Korpus tahlili: Terminlarni real matnlarda qanday ishlatilishini o‘rganish uchun korpus tahlili metodidan foydalaniladi. Bu metod yordamida terminlarning kontekstdagi ma'