REIFIKATSIYADAN KREATIV IQTISODIYOTGACHA: MADANIYAT INDUSTRIYASINING TARIXI VA BUGUNI

Аннотация

Ushbu maqola madaniyat industriyasining tanqidiy tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, uning tarixiy shakllanishi, kapitalistik tizim bilan murakkab aloqalari, va insonning ijodiy mehnati ustidan nazoratning o‘zgaruvchan shakllarini yoritadi. Frankfurt maktabi nazariyalaridan boshlab, zamonaviy global media strukturalarigacha bo‘lgan davrda madaniyatning qanday qilib tijorat tovariga aylantirilgani tahlil qilinadi. Maqola, shuningdek, “madaniyat aylanishi” va “madaniyat ishlab chiqarish” yondashuvlari orqali media va kommunikatsiya industriyalarining ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tarkibiy qismlarini chuqur o‘rganadi. Natijada, madaniyat industriyasi insoniy ijodkorlikning ijtimoiy mezonlar bilan qanday cheklanayotganini va qanday shakllarda bozorga moslashtirilayotganini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: iste’mol, ijodiy industriyalar, madaniy industriyalar, mehnat, ishlab chiqarish, intellektual mulk, kommunikatsiya va tanqidiy tadqiqotlar. Madaniy industriyani tanqidiy o‘rganish – bu turli ijtimoiy kuchlarning madaniyat ishlab chiqarilishi, uning shakllari va insonning tabiatan kreativ mavjudot sifatida bu jarayondagi o‘rniga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qilishdir. Tarixiy nuqtai nazardan “madaniyat industriyasi” tushunchasi urushdan keyingi davrdagi bir qator nazariyotchilarning ishlariga borib taqaladi. Ularning e’tibori ommaviy madaniyat shakllarining industriyalashtirilishi va ularning jamoat hamda xususiy sohalarda bozorlash jarayonlariga qaratilgan edi. Ular uchun asosiy tushunchalar bo‘lmish “begonalashuv” va “obyektlashuv” industriyaga oid ishlab chiqarish, taqsimot va iste’mol aylanasining salbiy ta’sirlarini ifodalaydi. Bu jarayon ishchilarning kundalik hayotini boshqargan va ularni o‘z ijodiy ifodalaridan uzoqlashtirgan. Madaniyat industriyasidan qo‘rquv ijtimoiy olimlarni ommaviy madaniyatni tanqid qilishga undadi. Bu tanqid madaniy industriyadagi mehnat taqsimoti, turli media industriyalari tuzilmasi, va harbiy-industriya majmuasidagi hukumat va madaniyat industriyalari o‘rtasidagi hukmron kelishuvlarni o‘rganishga olib keldi. 1970- yillardagi kapitalizm inqirozi tanqidiy olimlarni madaniy industriyaning yangi dialektikasini, yangi aloqa texnologiyalari va transmilliy kapital oqimlari orqali uning moslashuvchanligini, shuningdek, yangi mulkchilik rejimlari orqali uni egallab olish jarayonlarini nazariy jihatdan tushuntirishga undadi. Post-industriyal iqtisodiyotda kapital to‘plashga qaratilgan hukumat nutqlarini aks ettirgan bu nazariyalar odatda madaniy industriyalarni industriyadan tashqari turli ishchilar, iste’molchilar va https://scientific-jl.com/new 33 11 44 Volume–78_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS kommunikatsiya agentlaridan tashkil topgan “kraetiv iqtisodiyot”ga birlashtirdi. Kommunikatsiya tadqiqotlari har doim madaniy industriyaga universal insoniy xususiyat va ijtimoiy shakllanish sifatida qiziqib kelgan. Universal jihatdan, har bir inson o‘z muhitini o‘zgartirish orqali mavjudlikka erishadi, til va ramziy qadriyatlarni takror ishlab chiqarish orqali o‘zligini yaratadi. Hayvonlar ham jamoaviy shakllarda o‘z muhitlarini qura olishlari mumkin bo‘lsa-da, bu borada mashhur tarzda Karl Marks shunday degan edi: “Eng yomon me’morni eng yaxshi asalari bilan ajratib turadigan narsa shuki, me’mor o‘z inshootini avval tasavvurida quradi, keyin uni haqiqatda barpo etadi”[9:198]. Marks aql va moddiylik (shu jumladan mehnatda ishtirok etuvchi tana) o‘rtasidagi dualizmni rad etgan. Industriya kapitalizmi sharoitida ishchilar o‘z resurslarini ish haqi evaziga almashtirganlar. Buning evaziga, bu resurslar mahsulotlar ishlab chiqarishga safarbar etilgan, biroq bu mahsulotlar ishchilarning mulki bo‘lmagan va ularning tasavvurining davomiy shakli sifatida ham qaralmagan. Shu bois, madaniy industriyani o‘rganish tarixiy ijtimoiy kuchlarning madaniyat, uning shakllari va uni yaratadigan insonlarning tabiatan kreativ mavjudotlar sifatidagi roliga qanday ta’sir qilganini o‘rganishga asoslangan. Bu jarayonda ayrim industriyalar va ularning tashkiliy xususiyatlari, shuningdek, madaniyatning industriyalashtirilishi va mehnatning tashkil topishini ta’minlovchi siyosat va bozorlar o‘rtasidagi umumiy munosabatlar ham o‘rganilgan. Madaniyatning kapitalistik egallanishi kuchaygan va madaniyatning industriyalashtirilishi bo‘yicha yangi savollarni tug‘dirgan bo‘lsa-da, kommunikatsiya olimlari hanuzgacha mehnat va ijtimoiy hayot o‘zaro qanday shakllanishini o‘rganishga katta e’tibor qaratmoqda. “Madaniyat industriyasi” tushunchasining dastlabki shakllanishi Frankfurt maktabi vakillari, xususan, Teodor Adorno tomonidan ilgari surilgan tanqidiy yondashuvlarga borib taqaladi. Uchinchi Reyx kuchaygan davrda Germaniyadan AQShga muhojir bo‘lgan Adorno, bu mavzuda boshqa muhojir olim Maks Horkxaymer bilan uzoq davom etgan hamkorlik doirasida yozishni boshlagan. Ularning “Ma’rifat dialektikasi” (1997/1944) asaridagi “Madaniyat industriyasi: Ma’rifat ommaviy aldov sifatida” nomli bobda madaniyatning industri