O'RTA OSIYO SUV HAVZALARIDA UCHRAYDIGON BALIQ TURLARI VA ULARNING EKOLOGIK GURUHLARI

Аннотация

This thesis provides a general description of fish, information about fish species found in the water bodies of Central Asia, and their ecological groups. Аннотация: В диссертации дана общая характеристика рыб, сведения о видах рыб, встречающихся в водоемах Средней Азии, и их экологических группах. Kalit so’zlar: Xorda, karplar, pelagik, abissal, litoral, o’tkiinchi baliq, suzgich qanot, yon chiziq , pisces, oq amur, oq do’ngpeshona , oq chebagi, oq qayroq, qizil parra. Keywords: Chorda, carps, pelagic, abyssal, littoral, migratory fish, fin, lateral line, pisces, white amur, white humphead, white bream, white carp, red perch. Ключевые слова: Хордовые, карповые, пелагические, глубоководные, литоральные, проходные рыбы, плавник, боковая линия, рыбы, белый амур, белый горбыль, густера, белый карась, красный окунь. Baliqlar (Pisces) — umurtqalilar kenja tipining katta sinfi, juda keng tarqalgan. Tuzilishi, hayot kechirishi va ekologik xususiyati suv muhitiga juda yaxshi moslangan. Baliqlarning qadimgi ajdodlari lansetnikka oʻxshash sodda tuzilgan xordalilar boʻlgan. Tarixiy rivojlanish davomida dastlabki xordalilardan juft suzgich qanotli hayvonlar paydo boʻlgan. Ular yirtqich hayot kechirishgan. Baliqlar 2turga bo'linadi 1-issiq qonli 2-sovuq qonli issiq qonli baliqlar ko'proq dengiz tubida yashaydi. Oʻlja axtarib faol hayot kechirishi natijasida ularning nerv sistemasi va sezgi organlari rivojlana borib yoʻl bilan baliqlar kelib chiqqan. Baliqlar suvda yashovchi xordali hayvonlar. Tanasi ikki yondan siqilgan, tangachalar bilan qoplangan, uchta toq, ikkita juft suzgichlari bor. Jabra orqali nafas oladi. Yuragi ikki kamerali, qon aylanish sistemasi bitta doiradan, nerv sistemasi bosh miya va orqa miyadan iborat. Baliq sezgi organlari ko'z, quloq, burun, mo'ylov va yon chiziqlardan iborat. Baliq uzoqni ko'rolmaydi, ommaviy baliq turi sifatida ko‘paytiriladi O'rta Osiyoda quyidagi baliq turlarini uchratish mumkin. Karplar (Cyprinus carpio) oilasiga mansub bo‘lib, uning asosiy obyekti iliq suvli baliqchilik xo‘jaliklarida urchitiladigan asosiy zot hisoblanadi. Uning kishilar tomonidan madaniylashtirilgan zoti sazan (zog‘ora) baliq hisoblanadi. Respublikamizda, asosan, karplar oilasiga mansub bo‘lgan baliq zotlari yetishtiriladi. Karplar iliqsevar bo‘lib, chuchuk suvlarda yashaydi, tez o‘sadi, serpusht bo‘ladi. Hovuzlarda boshlang‘ich zanjir halqalarini egallaydi.Karp so‘zi yunonchadan olingan bo‘lib, serurug‘, ko‘p bola- lovchi degan ma’nolarni anglatadi. Oziqlanishi, o‘sishi va ko‘payishi uchun eng qulay harorat 20—28 °C ni tashkil etadi. Oq amur (Ctenopharyngodon idella) Vatani Amur va boshqa Uzoq Sharq daryolari hisoblanadi. Iliq suvni sevadi. Yirik, tez o‘sadigan, tanasi torpedasimon, tantan gachalari yirik, daryolarda o‘sadiganlari 1 m 22 sm, tirik vazni 32 kg, tabiiy hovuzlarda uzunligi 1 m, og‘irligi 30 kg va undan ham ko‘proq bo‘ladi. 30 Oq do‘ngpeshanabaliq (Hypophthalmichthys molitrix) Oq do‘ngpeshana — tolstolobik baliq zotining vatani Amur va ba’zi bir Uzoq Sharq daryolari hisoblanadi. Yirik baliq bo‘lib, tanasi torpedasimon, qorin qismida qili bor, chetlari yalpoq shaklda bo‘ladi. Ko‘zlari past joylashgan, mayda tangachali, og‘zi tepaga qaragan. Uzunligi 1 m va vazni 16 kg. Faqatgina sun’iy yo‘l bilan gormonal qo‘zg‘atish yordamida ko‘paytiriladi. Zarafshon oq chebagi (Leuciscus lehmanni) — karpsimonlar oilasining bir turi. Zarafshon havzasi, Sirdaryo va uning Angren, Chirchiq kabi irmoqlarida, Amudaryoning Surxon va Kofirnihon irmoqlarida hamda Qashqadaryoda tarqalgan. Daryo tarmoqlari, katta-kichik ariq va soylar, kanal va suv omborlarining qirg‘oqqa yaqin yerlari va qo‘ltiqlarida yashaydi. Oq qayroq (Aspius aspius) — sheresper, govshum; karpnamolar turkumining kenja turi, karpsimonlar oilasiga mansub. Yevropada Shimoliy, Boltiq, Qora dengiz havzalarida, Osiyoda Kaspiy dengizida, shuningdek, O‘rta Osiyoda Orol dengizida, Amudaryo, Sirdaryo, Chu va Sarisuv daryolarida, yirik suv omborlarida tarqalgan. Bo‘yi 80 santimetrcha, og‘irligi taxminan 5 kilogramm. Boshi yassi, suzgichlari va labi qizil. Usti kulrang-ko‘kimtir, yonlari kumushrang, qorni oq. Qizil parra — chuchuk suv balig‘i. Yevropada tarqalgan, O‘rta Osiyoda Orol dengizi, Amudaryo va Sirdaryoda uchraydi. Qamish kabi o‘simliklar orasida, daryoda esa suv sekin oqadigan yerlarda yashaydi, o‘simliklardan xoli joylarga yaqin yo‘lamaydi. Suv muhitida yashash sharoitiga qarab baliqlarni 3 ta ekologik guruhga boʻlish mumkin: pelagik, abissal va litoral. 1. Pelagik baliqlar suv bag'rida yashaydi. Ularning ba'zilari suvda osilgan mayda hayvon va simliklar, boshqalari esa hasharotlar bilan oziqlanadi. Bu zonada yashovchi baliqlarning ustki tomoni odatda qoramtir rangda boʻlsa, pastki tomoni oqish kumushsimon rangda boʻladi. Pelagik baliqlarning tanasi uzunchoq duksimon boʻlib, juda yaxshi suzadi. Koʻpchilik akulalar, losos, seldlar, treskalar shu zonada yashaydi. 2. Litoral baliqlar asosan suv qirg'oqiari va tubi bilan bog'langan. Bu baliqlar unchalik