YUKSAK SPORALI OʻSIMLIKLARNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Currently, the higher plant kingdom (small kingdom) is divided into 9 divisions, containing more than 300,000 species. 1. Rhyniophyta 2. Zoosterophyllophyta 3. Bryophyta 4. Plauntophyta 5. Psilotophyta 6. Equisetophyta 7. Polypodiophyta. Higher spore plants are vascular plants that have true stems, roots, and leaves, but do not produce seeds. Keywords: sporangium, spore, evolution, gametophyte, thallus, rhizoid, mycorrhiza, sporaphyte, zygote, sorus Аннотация: В настоящее время мир высших растений (малый мир) делится на 9 отделов, включающих более 300 000 видов. 1. Риниофитовые — Rhyniophyta 2. Зоостерофиллофитовые — Zoosterophyllophyta 3. Водоросли — Bryophyta 4. Плаунтофитовые — Lycopodiophyta 5. Псилоттофитовые — Psilotophyta 6. Хвощевидные — 7. Папоротниковые — Polypodiophyta. Высшие споровые растения — это сосудистые растения, имеющие настоящие стебли, корни и листья, но не дающие семян. Ключевые слова: спорангий, спора, эволюция, гаметофит, слоевище, ризоид, микориза, спорафит, зигота, сорус Yuksak o'simliklar Yer yuzida eng keng tarqalgan bo'lib, murakkab tuzilishga ega bo'lishi bilan ajralib turadi. O'simliklar dunyosini, shu jumladan yuksak o'simliklarni ma'lum bir tizim (sistema) asosida joylashtirish ustida olimlar uzoq yillar mobaynida tadqiqot ishlari olib borganlar va o'zlarining klassifikatsiya - larini ishlab chiqqanlar. Hozirda yuksak o'simliklar dunyochasi (kichik dunyosi) 300 000 dan ortiq turni o'z ichiga oluvchi 9 ta bo'limga ajratiladi. 1. Riniyatoifalar — Rhyniophyta 2. Zoosterofiltoifalar — Zoosterophyllophyta 3. Yo'sintoifalar — Bryophyta 4. Plauntoifalar — Lycopodiophyta 5. Psilottoifalar — Psilotophyta 6. Qirqbo'g'imtoifalar — Equisetophyta 7. Qirqquloqtoifalar — Polypodiophyta YO’SINTOIFALAR BOLIMI – BRYOPHYTA Yo’sintoifalar bo’limi yuksak o’simliklar evolyutsiyasining gametofit ustun bo’lgan yo’nalishini tashkil etadi va ularni “Briologiya” fani o’rganadi. Yo’sinlar eng qadimgi yuksak o’simliklardan bo’lib, ularning qoldiqlari paleozoy erasining toshko’mir va perm davrlari qatlamlarida uchraydi, ammo olimlarning fikriga ko’ra bu paleobotanik topilmalar yo’sinlar filogenezini to’liq tiklash imkonini bermaydi. Bu boʻlimga 50 mingga yaqin tur kiradi, ya'ni tur soni jihatidan yuksak oʻsimliklar orasida gulli o’simliklardan keyin ikkinchi o'rinda turadi. Ular sodda tuzilishga ega o’t o'simliklar bo’lib, suvo’tlarga ancha yaqin turadi. Sababi vegetativ tanasi tallom (qattana) shaklida, ildizi yo'q, rizoidlari ildiz vazifasini bajaradi. Tipik o’tkazuvchi to’qimalari ham shakllanmagan. Poyabargli moxlarning barg, poya va novdalari bo’lsada, sodda tuzilishiga ko’ra ularni naychali yuksak o’simliklarga kiritib bo’lmaydi. O’tkazuvchi to’qimalari shakllanmagan. Gametofitining o’sishi uchki qismidagi hujayralar yordamida boradi. Barglari oddiy, o’troq, tomiri faqat barg markazida o’rnashgan, ayrim vakillarida umuman barg tomirlari bo’lmaydi. Yo’sinlarning tallom yoki poyabargli vegetativ tanasini gametofit deb yuritilishining sababi shundaki, ularda arxegoniy anteridiylar shakllanib, dastlab jinsiy yo’l bilan ko’payadi va hosil bo’lgan zigotadan sporogon taraqqiy etadi. Shundan so’ng jinsiy ko'payishi sporofit 43 muhitlarda tarqalgan. PLAUNTOIFALAR BO’LIMI - LYCOPODIOPHYTA Bu bo’lim yer yuzida tarqalgan sporali yuksak o’simliklarning eng qadimgilaridan hisoblanadi. Ularning qoldiqlari silur davrining qatlamlaridan topilgan. Oʻsha davr plaunlarning orasida bo’yi 30 metrgacha yetadigan daraxt turlari ko’p bo’lgan. Lepidodendronlar, sigillyariyalar qabilalarining qoldiqlari toshko’mir hosil bo’lishida ishtirok etgan. Hozirgi yashab turgan vakillari plaunlar, selaginellalar va polushniklar o’tchil o’simliklardir. Ayrim adabiyotlarda bu boʻlim boʻgʻimlilar deb yuritilgan. Bunga sabab yuksak oʻsimliklar orasida bular tanasining, yaʻni sporachi poyasining boʻgʻim va boʻgʻim oraliqlariga aniq ajralganligi hamda barglarining xalqasimon joylashganligidir. Qirqboʻgʻimlarning koʻpchilik turlari bizgacha yetib kelmagan. Hozirgi turlari yer ositida gorizontal va vertikal oʻsuvchi ildizpoya hosil qiladi. Barglari juda kichik, ular yon novdalari (telom) ning oʻzgarishidan kelib chiqqan. Qirqboʻgʻim koʻp yillik oʻt oʻsimliklardan iborat. Daraxtsimon vakillari esa bizgacha yetib kelmagan. Ularning balandligi 15 - 20 metrgacha va eni 0,5 gacha yetgan. Koʻpchilik qirqboʻgʻimlar teng sporali oʻsimliklar hisoblanadi. Faqatgina qazilma vakillari orasida har xil sporalilar boʻlgan. Qirqboʻgʻimtoifa oʻsimliklar devon davrida (415-370 mln. yil oldin) kelib chiqqan va toshkoʻmir davrida yaxshi taraqqiy etgan. Trias davriga kelib ayniqsa, daraxtsimon vakillari qirila boshlagan. Qirqquloqtoifalarning sporangiylari bargning chetki qismidan, pastki qismiga o'tib joylashgan. Sporangiylarning bargning pastki qismiga o'mashishi ularni tashqi muhitning noqulay ta’siridan himoyalanishi uchun qulaylik tug'dirsa, ikkinchidan bargning yuza qismida fotosintez jarayonining normal borishi uchun imkoniyat yaratadi. Bargda to'p-to'p b