Новое издание произведения Алишера Навои "Мухокамату-л-лугатайн"

Аннотация

This review was given to the new issue of “Muhakamatu-l-lughatayn” by Alisher Navoi done by Prof. Kasimjon Sadikov. This issue is one of the best studies of this work in latest years. Keywords and expressions: vocabulary, Turkic, Persian, the Sart Language, Turkic grammar, compa- rative linguistics, culturology, manuscript. Алишер Навоий. Муҳокамату-л-луғатайн (Қосимжон Содиқов таҳлили, табдили ва талқини остида). Тошкент: Akademnashr. 2017. – 128 бет (90 + 38 факсимиль) Ўрта асрлар туркий тили, хусусан, эски раққиёти, унинг лексик, фонетик имконият- ўзбек тили (чиғатой туркийси) бўйича яра- ларини, хусусан, XV аср туркий тил грамма- тилган грамматик асарлар ичида Алишер На- тикасини ёритиб беришда ушбу асар асосий воий қаламига мансуб “Муҳокамату-л-луға- манбалардан бири ҳисобланади. тайн”нинг ўрни бўлакча. У XV юзйилликда Кунимизгача “Муҳокамату-л-луғатайн” туркий тилшунослик бўйича яратилган мум- бўйича дунё тилшунослари томонидан кўп- тоз асарлардан ҳисобланади. лаб тадқиқотлар яратилган. Шу жумладан, Ўша кезлар туркий тилда ижод этиш, Ўзбекистонда Порсо Шамсиев томонидан унда йирик асарлар яратиш форсийга 1940, 1948 ва 1967 йилларда бу асар нашр нисбатан камроқ эди. Шу сабаб кўп этилди. Сўнгги бор Алишер Навоийнинг ижодкорлар форсийда асар битарди. Мазкур “Мукаммал асарлар тўплами”нинг XVI жил- масалани яхши англаган Навоий туркий дига киритилган. Шундан сўнг ушбу асар тилнинг кенг имкониятларини очиб бериш, махсус тадқиқот этилмади. Назаримизда, унинг ички хусусиятларини ёритиш “Муҳокамату-л-луғатайн”ни ҳозирги тилшу- мақсадида “Муҳокамату-л-луғатайн” асари- нослик ютуқларини ҳисобга олган ҳолда ни ёзди. Эски ўзбек тилининг тарихий та- қайта нашр этиш долзарб бўлиб қолди. 113 S H A R Q M A S H ’ A L I Ушбу асарнинг янги тадқиқи Тошкент дав- луғати, фойдаланилган манбалар ҳамда лат шарқшунослик институти Мумтоз фило- илмий асарлар рўйхати келтирилган. логия кафедраси профессори, филология фан- “Муҳокамату-л-луғатайн”нинг мазкур лари доктори, туркий тиллар тарихи бўйича нашрида асарнинг аввалги нашрларидан фой- йирик мутахассис Қосимжон Содиқов даланилгани айтиб ўтилган. Шу билан бир томонидан амалга оширилди. Мазкур асар қаторда, баъзи сўзларни изоҳлашда ўша давр- олим томонидан ўзбек тили тарихини ўқиёт- да (ўрта асрларда) яратилган луғатлардан ҳам ган талабалар учун 2011 йилда (Содиқов Қ. фойдаланилган (Масалан, “Абушқа” луғати- “Муҳокамату-л-луғатайн”ни ўқиб ўрганиш. – дан фойдаланилган). Бу ҳол асарни ўқувчи Тошкент, 2011) чоп этилган эди. Нашр кам учун анча тушунарли қилишга кўмаклашган. сонли бўлганлиги сабаб кўпчиликка етиб бор- Мазкур нашрнинг аввалгиларидан устун жиҳати – унинг илмий транскрипцияда бе- мади. Шундай эса-да, у мутахассислар орасида рилганидадир. Маълумки, Навоий асарлари катта қизиқиш билан кутиб олинди ва юқори тилида асосий лексик қатлам туркий, арабий баҳоланди. Чоп этилган янги, қайта тўлдирил- ва форсийдир. Нашрда улар жаҳон олим- ган нашри аввалгисидан бир қатор афзаллик- лари қўллаётган транскрипцион системада. лари билан фарқланади. Яъни, ўзлашган қатламдаги сўзларда: ض – ż, Ишнинг кириш қисмида асар, унинг тузи- ص – ṣ, ط – ṭ, ظ – ẓ. Масалан: “Qaldï (775b) лиши, қўлёзмалари, аввалги нашрлари, хул- türkī alfāẓ bilä maqṣūd adāsï-vu fārsī ’ibārat лас, асар тўғрисида тўлиқ маълумотлар кел- bilä kalām ma’nāsï” (31- бет). Шу билан тирилган (кириш қуйидаги бўлимлардан бирга, Навоий асарларини тушуниш, олим иборат (4–27-б.): “Муҳокамату-л-луғатайн”- қўллаган туркий тилнинг нозик жиҳатлари- ни англаш”, “Навоийнинг тилшунослик та- ни англаш ҳар қандай мутахассиснинг қўли- рихидаги улуғ кашфиёти”, “Муҳокамату-л- дан келавермайди. Қ. Содиқов буни ҳам луғатайн”нинг қўлёзмалари ва нашрлари”, уддалади. Бундай нозиклик ўзаги ингичка- “Навоий дунё тилларининг келиб чиқиши йўғон бўлган, омоним маънога эга сўзларни тўғрисида”, “Навоий туркий тилнинг товуш аниқлашда яққол кўзга ташланади. Бунга ўзгачаликлари тўғрисида”, “Навоий туркий асардан қуйидаги мисолни келтирсак: “Va тилнинг сўз бойлиги тўғрисида”, “Навоий ﮎﻮﮐ kök lafẓïn ham nečä ma’nā bilä iste’māl туркий тилнинг морфологик ўзгачаликлари qïlurlar. Biri kök – “āšmān”nï derlär, yana kök – тўғрисида”, “Асар қўлёзмаларининг ўзаро “āhaŋ”dur, yana kök – “tikärdä köklämäk”dür, чоғиштирмаси”, “Матнни ўқиш ва транс- yana kök – “qadağ”nï ham derlär, yana kök – крипцияга ўгириш йўллари”). “sabza-vu öläŋ”ni dağï derlär” (37-б.). “Муҳокамату-л-луғатайн” асарининг маз- Асарнинг илмий транскрипциясида, арабча, кур нашрини амалга оширишда асарнинг уч форсча сўз ва жумлалар, байтлар, омоним маъ- қўлёзма нусхасидан фойдаланилган (Истан- нога эга туркий сўзлар аслиятда (араб ёзувида) булдаги иккита (Тўпқопи сарой музейи ва берилганки, уни ўқиган ўқувчи гап нима тўғри- Сулаймония кутубхонаси) ҳамда Париж қўл- сида эканлигини дарров пайқайди. Масалан, ёзма нусхалари). Бу ҳам нашрнинг “…Mavlānā ’Abdu-r-raḥmān Jāmī – ﻩﺮﺳ سﺪﻗ – nïŋ қийматини оширади. rūḥparvar laṭāyifï …” (44-б.); “Va maṭla’ï Асарнинг ушбу нашри асосий уч қисмдан mašhūrdur-kim, [še’r:] ибо