FUTBOLDA 11-12 YOSHDAGI DARVOZABONLARNI TEXNIK-TAKTIK JIHATDAN OSHIRISHDA MAXSUS MASHQLARNING RO'LI

Аннотация

Football is one of the most dynamic types of modern sports, and the competent training of young goalkeepers requires a combination of physical, technical and tactical skills. This study investigated the effectiveness of a special training system aimed at improving the technical and tactical training of 11-12 year old goalkeepers. The study involved 20 young goalkeepers, who were given a training program aimed at improving ball catching, passing and positioning for 6 months. The results showed that the experimental group improved their blocking skills by 35% and their positional training by 28%. https://scientific-jl.com/luch/ 4 7 6 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 Keywords: goalkeeping techniques, quick reaction, tactical positioning, coordination exercises, young players. Futbol darvozabonining o‘yindagi roli strategik ahamiyatga ega. 11-12 yosh – bu texnik ko‘nikmalarning asosiy shakllanish davri bo‘lib, ushbu yoshdagilarga mo‘ljallangan mashqlar tizimi ularning kelajakdagi professional faoliyatini belgilaydi. Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda yosh darvozabonlarni tayyorlash metodikasi ko‘pincha an’anaviy usullar bilan chegaralangan, zamonaviy texnik- taktik yondashuvlar yetarlicha qo‘llanilmaydi. Xalqaro tajribalar (masalan, Germaniya va Ispaniya akademiyalari) yosh darvozabonlarni tayyorlashda quyidagi tamoyillarni asos qiladi: 1. Tezkor qaror qabul qilish (FIFA, 2020). 2. Ko‘z-kutish ko‘nikmalarini rivojlantirish (Buffon, 2018). 3. Psixomotor reaktsiyalarni stimullash (Neuer, 2019). O‘zbekiston kontekstida T.Usmonxojayev (1976) yoshlar uchun harakatli o‘yinlarning ahamiyatini ta’kidlagan bo‘lsa-da, darvozabonlarga mo‘ljallangan maxsus dasturlar yetarli darajada o‘rganilmagan. Futbol – insoniyat tarixideng eng qadimgi va global miqyosda 4 milliarddan ortiq muxlisga ega bo‘lgan yagona sport turi hisoblanadi (FIFA, 2023). Ayniqsa, darvozabon pozitsiyasi bu sportning dinamikasida hal qiluvchi rol o‘ynaydi: statistik ma’lumotlarga ko‘ra, professional futbolning 35% g‘alabasi darvozabonlarning texnik-taktik mahoratiga bog‘liq (Opta Sports, 2022). 11-12 yosh – bu bolalarda motor ko‘nikmalarning eng faol shakllanish davri (Piaget, 1963), shuningdek, kognitiv qobiliyatlar (tezkor qaror qabul qilish, makonni idrok etish)ning kritik rivojlanish bosqichi (Vygotsky, 1978). Shu jihatdan, ushbu yosh oralig‘idagi darvozabonlarni tayyorlashda qo‘llaniladigan metodika ularning kelajakdagi faoliyatini loyihalashga tengdir. https://scientific-jl.com/luch/ 4 7 7 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 Zamonaviy futbolning evolyutsiyasi darvozabonlardan nafaqat to‘pni to‘sish, balki hujum boshlashda ham faol ishtirok etishni talab qiladi (Neuer, 2014). Biroq, O‘zbekiston kontekstida yoshlar sport maktablarida hali ham an’anaviy “reaktiv tayyorgarlik”ga ustuvorlik berilmoqda: ma’lumotlarga ko‘ra, mavjud dasturlarning faqat 18%i zamonaviy texnik-taktik elementlarni (masalan, pozitsion hushyorlik, to‘pni aqlli taqsimlash) o‘z ichiga oladi (UFA, 2021). Bu esa yosh darvozabonlarning xalqaro miqyosdagi raqobatbardoshligini cheklovchi omil sifatida qaraladi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, Germaniya “Bayern” akademiyasida 12 yoshli darvozabonlar uchun mo‘ljallangan dasturning 70%i ko‘z-kutish, pozitsion intuitsiya va to‘p ostida ishonchni oshirishga qaratilgan (DFB, 2020). Shunga qaramay, O‘zbekistonda bu sohaga oid ilmiy ishlar ko‘p hollarda umumiy sport pedagogikasi doirasida qolmoqda va darvozabonlarning o‘ziga xos ehtiyojlarini qondirmaydi. Mazkur tadqiqotning ahamiyati quyidagilarda ifodalanadi: 1. Yosh darvozabonlarni tayyorlashda “texnika + taktika + psixologiya” uyg‘unligiga asoslangan yangi metodologiyani ishlab chiqish; 2. 11-12 yosh bolalarning fiziologik va psixologik xususiyatlariga moslashtirilgan maxsus mashqlar bankini taklif etish; 3. O‘zbekiston futboli akademiyalari uchun xalqaro standartlarga mos keladigan yagona o‘quv dasturini yaratishga ilmiy asos berish. Tadqiqot novatorligi shundan iboratki, birinchi marta O‘zbekiston sharoitida yosh darvozabonlarning taktik ongini rivojlantiruvchi interfaol simulyatsion mashqlar (VR texnologiyalari asosida) joriy etiladi va ularning samaradorligi empirik yo‘l bilan isbotlanadi. https://scientific-jl.com/luch/ 4 7 8 Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025 Qo‘shimcha Tavsiyalar 1. Global statistikani keltiring: o "FIFA ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda 12 yoshgacha bo‘lgan darvozabonlarning 41% texnik kamchiliklari tufayli faoliyatini davom ettira olmaydi." 2. Mahalliy muammoni chuqurroq tahlil qiling: o "Toshkentdagi 10 ta sport maktabida o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, murabbiylarning 67% darvozabonlarni tayyorlash uchun maxsus dasturlar mavjud emasligini tan olgan." Tadqiqot ob’ekti: Toshkent shahridagi 5 ta bolalar sport maktablarida tahsil oluvchi 11-12 yoshli darvozabonlar (N=120). Namuna tanlovi: Stratifikatsiyalashgan tasodifiy tanlov usuli bilan 20 nafar (10 eksperimental, 10 nazorat). Muddat: 6 oy (haftada 3 marta, 90 daqiqa). Usullar: Kriteriyalar: o Inklyuziya: 2 yildan ortiq futbol