Пути повышения эффективности механизмов корпоративного управления в текстильном акционерном обществе

Аннотация

Currently, one of the key issues is the correct analysis and assessment of the effectiveness of management of joint stock companies in the textile sector. This article examines the idea of a number of scientists on the effectiveness of corporate governance in textile joint-stock companies and recommended the method of introducing balanced indicators as one of the most important ways to assess the performance of joint-stock companies, and the advantages of this system are justified. Калитли сўзлар: корпоратив бошқарув, самарадорлик, бошқарув самарадорлиги, механизм, таркибий тузилма. Кириш Мустақиллик йилларида тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини янада ривожлантириш учун зарурий ҳуқуқий база ва қулай шароитлар шакллантирилди. Аммо, шу билан биргаликда ушбу тармоқнинг барқарор ривожланишига тўсиқ бўлаётган муаммолар чуқурлашиб борганлиги муносабати Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 14 декабрдаги ПФ-5285-сонли “Тўқимачилик ва тикув- трикотаж саноатини жадал ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони қабул қилинди [1]. Ушбу фармонда тармоқ ривожланишига жиддий тўсиқ бўлаётган муаммолар қаторига тўқимачилик саноатининг бошқарув тизими тармоқнинг ривожланиш тенденцияларига жавоб бермаслиги, бу эса ҳал этилмаган 3/2018 (№ 00035) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2018 йил муаммоларнинг тўпланиб қолишига олиб келиши ҳамда унинг жадал модернизация қилишига тўсқинлик қилиши кўрсатиб ўтилди. Шуни таъкидлаш жоизки, жаҳон амалиётида корпоратив муносабатлар, уни ташкил этиш ва бошқариш бўйича бой тажриба тўпланган ва тегишли назариялар ишлаб чиқилган. Тўқимачилик корхоналари ҳам акциядорлик жамиятлари тузилмасига эга. Бу эса, ўз навбатида мазкур корхоналарда акциядорлар манфаатини ҳисобга олган ҳолда бошқарув механизмини такомиллаштириб боришни талаб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ҳуқуқий нуқтаи назардан корпоратив бошқарув – бу корпорацияни ташкил этиш ва бошқариш асосида ётадиган, хусусан акциядорлар ҳуқуқларига тегишли бўлган умумий ҳуқуқий концепциялар номланишидир [2, 54-б.]. Республикамиз олимларидан А.А. Хашимов фикрича, “корпоратив бошқарув – асосий манфаатдор шахсларнинг компанияни самарали бошқаришни ташкил этишдаги манфаатлари бирлаштириладиган ташкилий, ҳуқуқий ва иқтисодий чора- тадбирлар мажмуи” [3, 46-б.]. Изоҳли луғатда “кенг маънодаги корпоратив бошқарув – бу акциядорлик жамиятларининг иқтисодий ва ижтимоий мақсадлари ўртасида, индивидуал гуруҳи ва ижтимоий манфаатлар ўртасида мувозанат ўрнатиш жараёнидир. Бошқача айтганда, бу кооперациялашган хўжалик бирлашмаларининг (ташқи, хусусан, давлат органларини қўшган ҳолда) манфаатларини уйғунлаштириш мақсадида улар ўртасидаги бошқарув муносабатлари тизимини шакллантиришдир” – деб таърифланган [4]. Россиялик олимлардан И.Ю.Бочарова корпоратив бошқарув бўйича қарашларни ривожлантириб, қуйидагича фикр билдиради: “корпоратив бошқарув компания фаолияти билан боғлиқ қизиқиш уйғотадиган корпоратив мносабатлар субъектлари ўртасидаги муносабатларда пайдо бўладиган акциядорлар ҳолати ва акциядорлик жамияти хатти-ҳаракатларига таъсир кўрсатадиган ташкилий-иқтисодий ва бошқарув муносабатлари тизимидир” [5]. Яна бир Россиялик олим И.В.Беликова корпоратив бошқарувни муносабатлар тизими сифатида қарайди: “корпоратив бошқарув – корпоратив муносабатлар қатнашчилари қизиқишлари ҳамда компания самарали фаолияти, унинг ижтимоий мақсад ва умумий қизиқишларга мослигини таъминлашдаги масалаларини ҳал этиш бўйича компания эгалари (мулкдорлари) ва унинг менежерлари, ҳар хил акциядорлик гуруҳлари ва бутунлигича компания ҳамда бошқа қизиқувчи томонлар ўртасидаги ўзаро муносабатлар тизимидир” [6, 12-б.]. Шу билан биргаликда, бу каби қатнашувчи томонлар ўртасидаги муносабатлар тизими сифатида қаралган корпоратив бошқарувга бошқача қарашлар ҳам мавжуд . Хусусан, Ю.А. Голикова корпоратив бошқарувни ташкилий тузилма нуқтаи назаридан аниқлаган: “корпоратив бошқарув – бу бизнеснинг ташкилий – ҳуқуқий томонларини бошқариш, ташкилий тузилмани муқобиллаштириш, қабул қилинган мақсадга мувофиқ компаниянинг ички ва фирмалараро муносабатларини қуришдир” [7, 122- б.]. Россиялик олим В.А. Цветкова корпоратив бошқарувни бошқарув муносабатлари тизими сифатида қарайди: “корпоратив бошқарув – бу ҳар хил капитал эгалари қизиқишларини адолатли мувозанатлаштиришни, самарали 3/2018 (№ 00035) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2018 йил инвестиция жараёнларини ва компания қийматини оширишни амалга ошириш мақсадида агентлик муносабатларини муқобиллаштиришга йўналтирилган тизимдир” [8, 435-б.]. Корпоратив бошқарувнинг кенг маънодаги таърифи жаҳон банки томонидан ифодаланган: “корпоратив бошқарув – қонунчилик, меъёрлар ва хусусий секторнинг мос равишдаги амалиётининг шундай бирикмасига тушуниладики, улар компанияга молиявий ва инсон ресурсларини жалб қилишга, самарали фаолиятни олиб боришга имконият беради ва оқибатда ўз акциядорлари учун узоқ муддатли