МОЛИЯВИЙ ФАЪОЛИЯТДА ИНВЕСТИЦИЯ ФОНДЛАРИ МОЛИЯСИНИ ЎРНИ ВА АХАМИЯТИ

Аннотация

The article aims to substantiate that the study of the activities of investment funds as investment intermediaries in the financial system of the country in the development strategy of the new Uzbekistan for 2022-2026, to reveal the essence of the finance of investment funds. The article also focuses on the role of investment funds as a new investment institution in the financial system. Keywords: financial system, new segments of the financial system, legal and illegal finance, "Islamic finance", corporate finance, finance of institutions that make up the financial infrastructure, financial market, stock market, financing of investment funds. Кириш Юртимизнинг истиқболи молия бозори ва унинг самарали фаолиятини юритувчи институционал вакилларини ривожлантириш билан, келгусида мамлакатимиз хўжалик субъектларини халқаро фонд биржаларида фаол иштирок этишларини таъминлаш билан узвий боғлиқ. Кейинги йилларда дунё бўйича фонд бозори капитализациясининг «2010-2020 йиллар оралиғида 54954 млрд. доллардан 110392 млрд. долларгача ўсган»[2]ини инобатга олсак, миллий иқтисодиётда молиявий сектор, жумладан нобанк молиявий воситачиларининг кенг тараққиёти, мамлакат молиявий салоҳиятининг барқарор иқтисодий ўсиш суръатларига таъсирини рағбатлантириш мақсадларида такомиллаштиришнинг муҳим, ҳамда долзарб муаммо эканлигини исботламоқда. Мамлакатимизда ўтказилаётган иқтисодий ислоҳотларда асосий урғу иқтисодиёт молия секторини ривожлатиришга қаратилиб, иқтисодиётда рақобат муҳитини шакллантириш учун давлат улушини камайтириш асосан фонд бозори орқали амалага оширилишини инобатга олсак, мамлакатимизда ушбу бозорни фаоллашуви https://scientific-jl.com/luch/ 3 1 1 Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025 долзарб масалалар қаторидан ўрин олган. Шу мақсадда, «2022-2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида» фармонида «мамлакатимизда капитал ҳаракатини босқичма-босқич эркинлаштириш ҳамда йирик корхоналарни ва улардаги улушларни (акцияларни), шу жумладан фонд биржаси орқали хусусийлаштириш ва Давлат улушига эга тижорат банкларида трансформация жараёнларини якунлаб, 2026 йил якунига қадар банк активларида хусусий сектор улушини 60 фоизгача етказиш» ва фонд бозорига таъллуқли бошқа тадбирларни амалга ошириш орқали «иқтисодиётда молиявий ресурсларни кўпайтириш мақсадида, келгуси 5 йилда фонд бозори айланмасини 200 миллион АҚШ долларидан 7 миллиард АҚШ долларига етказиш»[1] муҳим аҳамият касб этади. Бу ўз навбатида шундан далолат берадики, республикамиз инвестиция сиёсатининг бош мақсади сифатида, фонд бозори савдоларини фаоллаштириш ва молия секторига аҳоли жамғармаларини инвестицион воситачи саналган инвестиция фондларини тузиш ва ривожлантириш орқали жалб этиш масаласи илгари сурилади. Дунё бўйича 2004-2020 йиллар давомида, инвестиция фондларининг соф активлари қиймати 16,2 трлн. доллардан 63,1 трлн. долларгача ёки деярли 3,9 баробарга ошган[3]. АҚШ эса ушбу фондларнинг соф активлари қиймати мамлакат ялпи ички махсулотидан ҳам кўпдир Иқтисодиёт тараққий этиб бориши билан молия тизими, унинг соҳа ва бўғинлари, молиявий муносабатлар мазмуни ҳам такомиллашиб боради. Иқтисодиёт тараққиётининг шиддатли тус олиши ва унинг ҳозирги босқичига мос тарзда молия тизими янги сегментларининг пайдо бўлганлиги, уларнинг ривожланиш қонуниятларини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Ушбу зарурият инвестиция фондлари молиясини ўрганишга ўзининг уч жиҳати билан бевосита таъсир кўрсатди: - молия фанидан дарслик ва ўқув қўлланмаларда молия тизими янги сегментлари – легал ва нолегал молия, https://scientific-jl.com/luch/ 3 1 2 Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025 “ислом молияси”, корпоратив молия, молиявий инфратузилмани ташкил этувчи институтлар молиясининг ҳам берилиши молиявий назария, корпоратив молия, нобанк молиявий воситачилари молиясининг уйғун тарзда ривожланишини таъминлайди; - молия бозори, қимматли қоғозлар бозори ва унда фаолият юритувчи интитуционал инвесторлар фаолияти, ривожланиш қонуниятларини ўрганиш инвестиция фондлари молиясининг тадқиқисиз тўлиқ бўлмайди; - инвестиция фондлари нобанк молиявий воситачилар таркибида тадқиқ этилиши уларнинг иқтисодиёт тараққиётида ўзига хос ўрни мавжудлигини, улар маблағларни жойлаштиришнинг муқобил танлови сифатида инвестицион афзалликларга эга эканлигини, жаҳон амалиётига мос тарзда уларнинг ривожланиш истиқболлари порлоқ эканлигини кўрсатади. Мамлакатимизда инвестиция фондлари фаолиятини ўрганиш, асосан, молия бозори ва унинг ривожланиш қонуниятлари тадқиқи билан чегараланиб қолди. Шу боисдан, инвестиция фондлари ижтимоий-иқтисодий мазмунини тизимли тадқиқ этиш услубиятига асосан, тизимнинг биринчи даражадаги муносабатлари айнан молия бозори ва уни тартибга солиш тадбирларининг инвестиция фондлари фаолиятига таъсирини ўрганишга бағишланган эди. Бизнинг фикримизча, “инвестиция фондлари молияси” тушунчасини тор ва кенг маънода ифодалаш мумкин. Тор маънода инвестиция фондлари молияси алоҳида олинган инвестиция фонди устав фаолиятини амалга ошириш учун улар ихтиёрида юзага келувчи пул фондлари