НОТЎЛИҚ ОИЛАЛАРДАГИ БОЛАЛАРДА ШАХСИЙ МАСЪУЛИЯТ ВА ЭМПАТИЯ ҲИССИНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ ИЖТИМОИЙ ТАРБИЯ ЙЎЛЛАРИ

Аннотация

This article analyzes the issue of developing a sense of personal responsibility and empathy in children raised in single-parent families from a socio-pedagogical perspective. It emphasizes the psychological vulnerability, emotional imbalance, and social relationship challenges faced by children growing up without either a mother or a father. The study proposes mechanisms to ensure the personal development of such children through strengthening the educational roles of schools, local communities (mahallas), mass media, children's centers, and non-governmental organizations. Practical solutions adapted to national conditions are presented, based on international experiences. Keywords: single-parent family, child psychology, empathy, personal responsibility, social education, school upbringing, community involvement, media influence, rehabilitation centers, international experience. Аннотация. В данной статье рассматривается проблема формирования чувства личной ответственности и эмпатии у детей, выросших в неполных семьях, с социо- педагогической точки зрения. Подчёркиваются психологическая незащищённость, эмоциональный дисбаланс и трудности во взаимодействии с обществом, с которыми сталкиваются дети, растущие без одного из родителей. Предложены механизмы обеспечения личностного развития таких детей за счёт усиления воспитательной роли школы, махалли (местного сообщества), средств массовой информации, детских центров и неправительственных организаций. Представлены практические решения, адаптированные к национальным условиям, на основе международного опыта. Ключевые слова: неполная семья, детская психология, эмпатия, личная ответственность, социальное воспитание, школьное воспитание, участие сообщества, влияние медиа, реабилитационные центры, международный опыт. 1 76 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Кириш Оила — инсоннинг биринчи ва энг муҳим ижтимоий муҳити бўлиб, унда бола шахсий сифатлари, ахлоқий қарашлари ва ижтимоий қобилиятларини шакллантиради. Оила нафақат болага биологик ҳаётни беради, балки унинг шахсияти, дунёқараши ва келажакдаги ижтимоий ролларини аниқлайди. Муваффақиятли ва барқарор оила муҳитида ўсган болаларда масъулият, ишонч, меҳр-оқибат, инсонпарварлик каби қадриятлар эрта шаклланади. Аммо замонавий жамиятда турли ижтимоий, иқтисодий, миграцион, маданий ва шахсий омиллар таъсирида нотўлиқ оилалар сони ошиб бормоқда. Ота ёки онасиз, ажрашган ота-оналар фарзанди сифатида вояга етаётган болаларнинг таълим, руҳий ҳолат ва ижтимоий муносабатлар соҳасида муайян қийинчиликларга дуч келаётгани кузатилмоқда. Шу контекста, бундай болаларнинг тарбиясида шахсий масъулият ва эмпатия ҳиссини шакллантириш алоҳида эътибор талаб этади. Чунки ушбу туйғулар боланинг мустақил шахс сифатида вояга етишида, қарор қабул қилиш қобилиятида ва бошқаларга нисбатан муносабатларида ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Масъулиятли ва эмпатик шахслар ижтимоий муносабатларда муваффақиятли бўлади, жамоа ичида тўғри ўрин топади ҳамда жамиятда ижобий роль ўйнайди. Айнан шу боис, оила муҳитидаги камчиликларни жамоат, таълим ва тарбия институтлари ёрдамида қоплаш муҳим вазифалардан биридир. Ижтимоий тарбия механизмлари — мактаб, маҳалла, ОАВ, маданий муассасалар, ННТ ва турли интерфаол платформалар орқали боланинг шахсиятига ижобий таъсир кўрсатишнинг самарали йўлларидан бири сифатида қаралиши лозим1. Нотўлиқ оиланинг бола шахсиятига таъсири:Нотўлиқ оилаларда ўсган болаларда шахсий ривожланишда муайян қийинчиликлар ва эмотив мувозанатсизликлар кузатилади. Ота-онадан бири етишмаган муҳитда бола ўзини кўпинча ҳимоясиз, ёлғиз ва тушунарсиз ҳолатда ҳис этади. Бу ҳолат унинг ўз-ўзига бўлган ишончини пасайтиради, жамиятдаги ўрни ва ўзининг шахсий қимматини тўғри баҳолай олмаслигини келтириб чиқаради. Жавобгарликдан қочиш, хатолари учун бошқаларни айблаш, шахсий фикр ва қарор қабул қилишда заифлик — бундай муҳитда ўсган болалар учун хос ҳолатлардан ҳисобланади. Чунки уларда ролвий моделлар, хусусан, оталик ёки оналик намунаси етарлича шаклланмаган бўлади2. Шу билан бирга, нотўлиқ оила муҳитида ўсган болаларда эмпатик қобилият — яъни бошқаларнинг ҳиссиётини англаш ва тушуниш қобилияти — кам ривожланади. Бу уларнинг ҳам ёшдошлари, ҳам катталар билан муносабатларида турли муаммоларни келтириб чиқаради. Масалан, бундай болалар кўпинча қўрқув, ёпиқлик ёки, аксинча, агрессия орқали ўзини ифода этади. Айрим ҳолларда эса уларда ички протест, ўзини четда ҳис қилиш, ҳатто дунёқарашда салбий тенденциялар кузатилади. Бу ҳолатлар нафақат шахсий ривожланишга, балки жамият билан соғлом интеграцияга ҳам тўсиқ бўлади. 1 OECD. Early Childhood Education and Care Policy Review: Enhancing Empathy and Social Skills. Paris: OECD Publishing, 2020. https://www.oecd.org/en/about/programmes/early-childhood-education-and-care-ecec.html 2 Gippenreiter, Y. B. Obshchatsya s rebenkom. Kak? Moskva: AST, 2008. 1 76 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN S